Tariff bảo vệ kinh tế quốc gia

Trụ Sở Tổ Chức Mậu Dịch Thế Giới WTO, Genève

LỊCH SỬ TRỞ LẠI 

VỚI CHÍNH SÁCH BẢO VỆ KINH TẾ

Protectionnisme et géopolitique : le retour de l’Histoire

Maxime Lefebvre. The Conversation Jan 19, 2025

Muốn hiểu sự trở lui của chủ trương bảo vệ kinh tế, phải xét từ một thời gian dài xa xưa, chèn giữa chủ nghĩa quốc gia và các tương tranh quốc tế. Tuy vậy, vấn đề mậu dịch hiện đại nằm trong tinh thần của GATT 1947 và WTO 1995. (GATT: General Agreement on Tariffs and Trade. WTO: World Trade Organization).

Những ưu điểm của chủ trương mậu dịch tự do đã được ca ngợi qua ý niệm lợi ích tuyệt đối của Adam Smith và lợi ích tương đối của David Ricardo. Tự do mậu dịch sẽ đem lại một nguồn lợi tập thể cho các đối nhân nhập cuộc vì làm gia tăng sự chuyên biệt kỹ năng, phân công và kết nối các nền kinh tế của các nước. Thành quả nầy sẽ đẩy mạnh xúc tiến sự hòa dịu giữa các dân tộc, dập tắt các mầm mống chiến tranh.

Thế nhưng, đối diện viễn tượng tích cực vừa nêu, chủ trương bảo vệ xuất hiện để sửa sai các hậu quả của sự trao đổi bất quân bình giữa các quốc gia, trong đó các xứ phát triển hưởng lợi nhiều nhất. 1834 chứng kiến sự thành hình Zollverein, hiệp hội quan thuế của các tiểu quốc Đức điều tiết mức độ nhập cảng hàng của Anh Quốc. Mới hơn nữa là sự lên tiếng của giới học thuật bảo vệ các nước chậm tiến trước sự xâm nhập của hàng hóa từ các nước Âu Châu và đề nghị những biểu suất quan thuế khác nhau.
Tự do mậu dịch được cổ súy mạnh nhất bởi Anh Quốc khi đế quốc nầy làm vua biển cả, thống trị thương mãi, kinh tế, tài chánh thế giới và làm chủ các xứ thuộc địa Á Phi. Không ai đủ sức chống lại.


Sau thế chiến 2, tự do mậu dịch mới thành một định chế quốc tế. Các khuynh hướng bảo vệ rất mạnh từ 1914, ví dụ luật Méline ở Pháp hay hàng rào quan thuế của TT Mc Kinley ở HK. Đường lối nầy sống chung với cao trào chủ nghĩa quốc gia và các mâu thuẩn quốc tế, song song với sự phát triển kinh tế. Sau thế chiến 1, Hội Quốc Liên muốn xây dựng nền hòa bình thế giới trên sự an toàn tập thể, chứ không dùng tự do mậu dịch làm một phương tiện chính trị.
Khủng hoãng 1929 một phần lớn vì thiếu một tổ chức kinh tế thế giới. Tiếp theo là các quốc gia trở về đường lối cũ, núp sau hàng rào quan thuế hay sức mạnh đế quốc thuộc địa. Ví dụ sắc lệnh ấn định tariff Howley Smoot 1930 của HK; Anh Quốc đã từ bỏ các nguyên lý tự do mậu dịch của chính mình để thành lập một hệ thống quan thuế biền biệt tại Hội Nghị Ottawa 1932, biểu suất khác biệt áp dụng giữa các quốc gia trong đế quốc Anh và các nước bên ngoài. Thế chiến thứ hai cùng sự phát triển chủ thuyết phát xít và cộng sản đã thay đổi đường lối thương mãi quốc tế.


Nhằm giải quyết các thất bại không thể ngăn cản chiến tranh và các vấn đề hoán chuyển mới, tiếp theo sự hình thành Liên Hiệp Quốc, - với sự thúc đẩy của HK - Quỹ Tiền Tệ Quốc tế và GTT ra đời. (GATT: thỏa ước quan thuế và mậu dịch). Nhưng LHQ đưa ra một hệ thống hòa bình toàn diện dựa trên sự phát triển kinh tế thế giới bằng cách tự do hóa giao hoán thương mãi giữa các nước. Nhờ kế hoạch Marshall 1947, Âu Châu đã chấp nhận tự do mậu dịch là nguyên tắc căn bản, để rồi thành lập Thị Trường Chung năm 1957, và nhờ trợ giúp của Mỹ, Đức trở thành cường quốc kỹ nghệ và thương mãi. Tiếp tục khuynh hướng ấy, Hiệp Hội Âu Châu ngày nay vẫn chủ trương tự do mậu dịch.
Ngày nay HK và ngay cả các nước Tây Phương không còn tin tưởng mù quán rằng tự do mậu dịch bảo đảm hòa bình và dân chủ. Tự do chỉ có ý nghĩa với nhau giữa các nước có đức hạnh; không hồ đồ hổn tạp như một nước Tàu. Âu Mỹ không còn cổ súy tự do mậu dịch, trở lui núp dưới chiến tuyến quốc gia, có khả thể gây ra các cuộc tương tranh mới như giai đoạn giữa hai thế chiến và gia tăng lạm phát, gây khổ lụy cho các nước nghèo.
An ninh quốc gia là lằn ranh đỏ các quốc gia nói rõ sẽ phải duy trì. Adam Smith đã biện minh hành động của Anh Quốc cấm tàu thuyền (nhất là của Hòa Lan) cập bến để phát triển hàng hải thương thuyền với lý thuyết "an ninh quan trọng hơn sự giàu có của một nước". Đó cũng là lý do Tây Phương cấm trao đổi kỹ thuật với khối cộng sản trong thời chiến tranh lạnh.
Các quốc gia muốn đánh thuế chỗ mô thì cứ việc tùy nghi. Nhưng đồng đều trong các chính sách đều có chỗ dành cho nông sản.
Điểm cuối cùng, các quốc gia tự sắm "vũ khí, dụng cụ pháp lý" bảo vệ thương mại để có hành động đối phó các trường hợp cạnh tranh bất chính. Hoa Kỳ có bảo vật: "super 301", chương 301 của đạo luật thương mãi 1974. Liên Âu cũng có những nội quy tương tự, đem ra giải quyết tương tranh thương mãi hai bên bờ Đại Tây Dương về việc tài trợ Airbus và Boeing. HK và Liên Âu hiện dùng những dụng cụ ấy với các sản phẩm của Tàu.


Nhiều lãnh vực trong việc toàn cầu hóa cần được thể lệ hóa, ví dụ: đầu tư, tài chánh, thuế vụ, cạnh tranh, môi sinh và xã hội.
Tự do hóa các hoán chuyển mậu dịch mà không nghĩ đến những hậu quả khác trong lãnh vực kinh tế xã hội là những hạ sách nguy hại. Do đó các chính phủ ngày một chú ý hơn khía cạnh "đối đãi qua về" (level playing field). Liên Âu vẫn kiểm soát đầu tư ngoại quốc để giữ quân bình thị trường, kiểm soát công ty ngoại quốc về việc tạo nên các thứ gaz nguy hiểm gây hiệu ứng nhà kính, thay đổi khí hậu.
Tự do mậu dịch không ngăn cản chính quyền tài trợ kỹ nghệ; việc nầy không được xem là cạnh tranh chính trị bất chính. Tự do mậu dịch sẽ cung ứng các hiệu năng tích cực trong bang giao quốc tế và sự thịnh vương chung nếu được lộng vào một bối cảnh có đủ các yếu tố thích hợp về chính địa, xã hội, môi sinh v.v... Tariff đã giúp điều hòa mậu dịch trong từng hoàn cảnh riêng.
Đối thể của Tariff là tự do mậu dịch. Vấn đề cuối cùng là vòng rào pháp lý điều dẫn tự do mậu dịch. Khuôn viên bao la chính là Tổ Chức Mậu Dịch Thế Giới (World Trade Organization), ra đời năm 1995, một cơ chế siêu quốc gia dàn xếp các bất hòa xung đột. Đấy là biến chuyển vô cùng quan trọng của cả thế giới và cũng là sự thay đổi quan niệm của HK; HK đã không đi theo con đường cũ như HK đã không chịu phê chuẩn hiến chương La Havane 1948 thành lập một tổ chức thương mại thế giới.
Nhưng Donald Trump trong nhiệm kỳ đầu đã không chỉ định trọng tài hòa giải, đã tạo nên cuộc khủng hoãng tài phán. Quyết định nầy cho thấy HK đã đổi hướng theo chính sách bảo vệ, không để cho Trung Cộng qua mặt. Chính phủ Biden để nguyên không đá động vấn đề nầy, giữ nguyên tình trạng hiện hữu. Do đó Âu Châu quan ngại các thế lực thương mãi tùy quyền hành động, bên ngoài trật tự đa phương dựa trên các thể lệ chung. Sự đổi thay nầy cho thấy thế giới đã rạn nứt về phương diện chính địa, thúc đẩy bởi tương quan quyền lực tranh giành ảnh hưởng toàn cầu. Bất hòa bất ổn không thể tránh, tuy mức độ còn phải chờ xem..

Tạ Thu Thâu bị giết 1945

Tạ Thu Thâu, hình cảnh sát chụp n8am 1930


TẠ THU THÂU BỊ SÁT HẠI 1945 tại QUẢNG NGÃI
Nguyễn Văn Thiệt, Rassemblement des Travailleurs Vietnamiens, Paris 1949 *

Ai đi ngang Quảng Ngãi vào khoảng tháng 9/1945 cũng biết đến không khí hãi hùng của cái thành phố tự cho mình có tinh thần cách mạng cao ấy. Các tín đồ Cao Đài, các nhà trí thức, các nhà phú hộ, các nhà cách mạng quốc gia, tất cả những hạng người ấy cùng với vợ, con, anh em họ đều bị chém giết mỗi ngày. Người chết nhiều đến nỗi độ ấy ở Hà Nội, tờ báo “Gió Mới” của Tổng hội sinh viên, một tờ báo rất thiên Việt Minh đã phải lên tiếng rằng ở Quảng Ngãi, ngày ngày đầu người rụng như sung.
Anh Lê Xán, bạn tôi, một đồ đệ của cụ Phan Bội Châu, bị Pháp đày ra Lao Bảo, vừa được thả ra thì bị Việt Minh ở Quảng Ngãi bắt lại. Vì sự tình cờ của chiếc xe lửa ngừng lại nghỉ đêm ở Quảng Ngãi (độ ấy đường xe lửa Sài Gòn - Hà Nội bị hư nhiều nơi, xe lửa chạy rất chậm và hay nghỉ dọc đường) nên bắt buộc tôi phải xuống xe định kiếm một quán trọ ở cạnh ga mà nghỉ đêm. Trong lúc ngồi uống nước, sực nhớ đến Lê Xán, tôi tò mò hỏi bà chủ quán tin tức về bạn. Lập tức tôi bị một trinh sát viên mặc áo nâu, đi chân không, đang đứng ở cửa tóm lấy buộc tôi là đồng lõa với tội nhân Lê Xán và điệu tôi về Sở Công An.
Ngày hôm ấy tôi bị mang đi giam ở một nơi xa... Tôi đang lo sợ một nơi xa ấy là cõi âm ti thì chiếc xe ngựa chở tôi và một người lính gác, tay cầm một con dao dài, một quả lựu đạn buộc tòng teng vào giây nịt bằng một sợi lạt, từ từ rẽ vào con đường đi về Phú Thọ. Tôi hết lo bị chém liền vì tôi biết rằng ở làng Phú Thọ, Ủy Ban vừa dựng một nhà lao to để chứa cho đủ tội nhân xa thành phố.
Một buổi sáng, tôi đang đứng dựa vào cửa, cố thiu thiu ngủ thì bỗng giật mình vì những tiếng các bạn tôi kêu lên: Tạ Thu Thâu! Tạ Thu Thâu! Tôi tĩnh hẳn người. Tạ Thu Thâu?
Các bạn tù của tôi tranh nhau nhìn qua cửa. Từ một phòng giam phía bên kia sân, độ bảy, tám người dân quân mang súng, gươm, lựu đạn và ông chủ tịch làng – vừa là sếp nhà lao thì phải – kéo ra một người đàn ông ốm lỏng khỏng mà tôi nhìn ra ngay là ông Tạ Thu Thâu. Ông mặc một sơ-mi cụt tay có hai túi trên ngực, một cái quần Tây dài, chân đi giày vàng. Áo quần trắng đã bàu nhàu và bẩn thỉu, dây do những vết đen đỏ còn đọng, dấu tích của những sự tra tấn vừa qua.
Râu tóc của ông Thâu rối beng, mặt mày hốc hác, nhưng cặp mắt vẫn bình tĩnh nhìn mọi người, mọi vật, miệng ông hơi nhếch một nụ cười.
Các bạn tôi lao xao:
– Lần này thì Tạ Thu Thâu phải chết.
Một người nào đó nói nhỏ:
– Quân khốn nạn!
Tôi gián một con mắt vào khoảng hở giữa hai song cửa, hai tay muốn tét ra cho rộng để nhìn cho rõ đám người hùng hổ đi với ông chủ tịch luôn mồm la hét, nạt người này, cho lệnh kẻ kia và ở giữa, một bóng trắng chập choạng, khập khiễng đi đi… để biến sau mộr rặng cây mà ở đó tôi biết có một khoảnh đất trống gọi là pháp trường.
Tôi biết Tạ Thu Thâu bị Pháp bắt vừa mới ở tù ra, thân thể bị tiêm thuốc cho chết xuội đi một bên, nếu không có Chánh Phủ Trần Trọng Kim thì ông đã chết trong khám rồi.
Các bạn tôi nói là Tạ Thu Thâu bị buộc về tội phản cách mạng và âm mưu lật đổ chánh quyền. Bùi Trọng Lệ, đứng cạnh tôi, nói một cách nghiêm nghị quá đến nỗi tôi không cho là một lời mỉa mai:
– Tội Tạ Thu Thâu nặng nhiều hơn nữa. Ông phạm cái tội rất lớn là được dân chúng thương yêu.
Nhưng anh lính gác trước cửa phòng chúng tôi (không hiểu vì sao anh ta lại có cảm tình với tôi và thường hay nói chuyện cùng tôi) anh ta lại nói khác. Theo anh ta thì Ủy ban tỉnh Quảng Ngãi cũng không biết ông Tạ Thu Thâu bị bắt vì tội gì. Chỉ được điện tín của Trần Văn Giàu đánh ra cho các tỉnh, ra lệnh hễ ai gặp Tạ Thu Thâu thì bắt lại. Sau khi Ủy ban tỉnh đánh điện cho Sài Gòn biết là mình đã bắt và giam Tạ Thu Thâu thì liền được lệnh trả lời là phải giết ngay lập tức.
Nhưng khi đem ra pháp trường thì ông Tạ Thu Thâu diễn thuyết cho mấy người lính, ông nói hay quá với lại đúng quá nên ai nấy đều bỏ súng buông lơ, có anh khóc, không ai dám bắn. Nên lại đem ông về lao và Ủy ban lại đánh giây thép vào Sài Gòn hỏi nữa, sợ có giết lầm chăng. Và đã hai lần như thế rồi, Trần Văn Giàu đánh dây thép ra biểu phải giết, Tạ Thu Thâu đứng trước mũi súng lại diễn thuyết kêu gọi một mảy may lương tâm còn sót lại của đám người chỉ biết có vâng lệnh trên, rồi không ai nỡ bắn. Không dám bắn thì đúng hơn, rồi lại mang về, rồi lại đem đi.
Hôm nay thì chắc Tạ Thu Thâu phải chết! Các bạn tôi và cả anh lính cũng bảo thế, vì vừa được lệnh riêng của ông cụ ở Hà Nội điện vô khiển trách Ủy ban bất tuân thượng lệnh.
Tôi bàng hoàng lo sợ, ngồi bệt xuống đất, hồi hộp đợi chờ, trong cái im lặng rợn người, một tiếng đoành.
Bỗng người lính gác kêu lên:
– Chu choa! Tạ Thu Thâu lại về!
Tất cả đều nhao nhao. Quả Tạ Thu Thâu về thiệt. Đám người đi qua rặng cây và đang tiến về phía trái. Nước mắt tôi trào lên, sung sướng khi thấy cái bóng trắng khấp khểnh kia có vẻ vững chắc hơn và trên môi lạt tôi tưởng tượng thoáng thấy một nụ cười ngạo mạn.
Sự sung sướng của tôi không được lâu. Đám người đi vừa đến gần cổng lao thì một người trai trẻ mặc áo nâu quần sọc trắng ra vẻ học trò, tuổi lối mười bảy, mười tám đang đứng ở cạnh cổng, hung hăng nhảy ra, rút cây dao găm dắt ở lưng đâm vào vai Tạ Thu Thâu, miệng vừa hét:
– Đồ Việt gian phản động!
Rồi đạp Tạ Thu Thâu vào bụng cho ngã quay ra đất, đoạn đấm, đá túi bụi. Câu chuyện xảy ra rất mau, kể lại thì xem ra lâu quá. Thêm chỗ tôi đứng và chỗ tấn kịch rùng rợn đang diễn ra hơi xa nhau, mắt tôi lại đẫm lệ nên không thấy được tường tận. Tôi chỉ còn nhớ hình ảnh của một đám người bao quanh một bóng trắng đang quằn quại giữa vũng máu. Và từ đó, một giọng the thé rất trong của người thiếu niên kia vang lên:
– Các đồng chí hèn quá, một thằng Việt gian cũng không dám giết!
Đến nay, bao nhiêu ngày tháng đã trôi qua rồi mà không mấy đêm nằm ngủ tôi không thấy trước mắt cái bóng người quằn quại kia và nghe cái giọng nói the thé ấy.-----------

Đôi lời của người trích đăng 

Tôn Thất Tuệ
Tạ Thu Thâu là một trong những thủ lãnh Đệ Tứ Quốc Tế Cộng Sản hay Trotskisme thì bị VM giết là đúng sách vở vì Trotsky là kẻ thù chính của Staline. Trotsky đã bị giết khi lưu trú tại Mexico. Thương cha thương một thương ông gấp ngàn thì phải giết bọn tờ rố kít. Vô tay Tố Hữu thì phải biết. Lệnh từ Moscou, một thứ Vatican duy vật. Trần Văn Giàu đã bị trách cứ không nhiệt tình diệt Đệ Tứ mà dùng quyền lực thanh toán nội bộ để giữ vị trí lãnh đạo trong Nam. Có thể lơ là mà Tạ Thu Thâu chạy ra Trung, ra Bắc để mất công Hồ Chí Minh ra lệnh giết.
Trần Văn Giàu bị hạ bệ nhưng còn may để trở thành vô danh, người không có mặt (a faceless person theo báo Times) nhưng còn cái đầu để đội nón, không bị chẹt đào. Trần Văn Giàu trong đảng sử chỉ là một giáo sư giỏi của Trường Đảng. Một thời Wikidepia theo lệnh Hà Nội không dám kê chức vụ và việc làm của Trần Văn Giàu. Với Tạ Thu Thâu, Wiki làm không khác, chỉ nói ông ra Bắc có tham gia đình công của thợ mõ nhưng không nói phải trở vô Nam và bị giết ở Quảng Ngãi 1945.
Nguyễn Văn Thiệt nói Quảng Ngãi giết người hằng ngày. "Ngày ngày đầu người rụng như sung". Điều nầy, tôi đã nghe họa sĩ Nghiêu Đề nói, vì 1945, ông và gia đình không ra được Quảng Nam nên ở lại Khu Ngãi Bình Phú; nhưng chi tiết ông kể sau đây có gia trị hơn vì nó phản ảnh thực trạng nầy.
Khắp xứ Quảng Ngãi, ngày ngày trẻ con chơi trò giết người. Chúng bắt một con châu chấu lớn, con nhái, con tắc kè, chuột nhắc... đè trên phiến đá. Chúng diễn lại buổi chặt đầu, đứa nào chặt đầu, đứa nào làm đội trưởng, đứa nào đọc bản án, đứa nào hoang hô cách mạng; sau rốt chúng chặt đầu con vật nhỏ xíu ấy. Nghiêu Đề cho biết thủ tục theo mấy đứa bé nầy rườm rà, thực tế đơn giản hơn, kéo nạn nhân ra ruộng, chặt đầu là xong.
Hạo Nhiên Nguyễn Tấn Ích trong truyện "Chị Hồng Lưu" thì tả cuộc hành hình phụ nữ nầy ở Quảng Ngãi một cách rất Tây, rất kiểu cách: một dàn xạ thủ cùng bắn, có một linh mục làm lễ bí tích, có đội trưởng cho phát ân huệ, có cái hòm để sẵn. Theo lối tây, trong những cây súng của tiểu đội chỉ có một cây có đạn thật, các cây kia chỉ đạn mã tử; xạ thủ không biết mình bắn đạn nào để tránh mặc cảm giết người. Ở bên Tàu, cha mẹ của tử tù phải trả tiền viên đạn giết con mình, vậy làm chi có đến một dàn xạ thủ và viên đạn ân huệ. Ông nầy viết nhiều truyện liên quan VC rất buồn cười ngớ ngẫn nếu không muốn nói bênh vực lối trẻ con.
Sau các vụ giết người theo lệnh, HCM thường vuốt đuôi làm như không biết, tay không dính máu. Người lính đã nói cho tác giả biết HCM đã quở tỉnh Quảng Ngãi không chịu ra tay theo lệnh của Trần Văn Giàu. Một năm sau, HCM nói: "Tạ Thu Thâu là một nhà ái quốc, chúng tôi buồn khi hay tin ông mất”.
Tạ Thu Thâu sinh 1906 tại Long Xuyên có bằng tú tài dạy học trước khi qua Pháp học tiếp. Ở đây, ông hoạt động trong khối Trotskiste chống lại khối Staliniste. Ông trở về nước cộng tác với các báo Saigon có khuynh hướng quốc gia và ông hoạt động trong các phong trào cách mạng không CS. Ông bị chính quyền thuộc địa bắt giam nhiều lần. Lần cuối ông được tha năm 1944. Thời gian nầy Trần Văn Giàu là sếp chúa CS thanh trừng Đệ Tứ và các đối thủ nội bộ.
Tạ Tu Thâu cùng vài cộng sự viên âm thầm kín đáo ra Bắc Việt. Trần Văn Giàu đã ra lệnh các đảng bộ địa phương bắt giữ Tạ Thu Thâu nếu gặp. Nhưng ở Bắc Việt, HCM đã củng cố lưới CS vững chắc hơn trong Nam. Tạ Thu Thâu đành trở lui, bị bắt ở Quảng Ngãi và bị hạ sát trước mắt mọi người.
Saigon xưa có tên đường Tạ Thu Thâu bên hông Chợ Bến Thành.

* Bài của Nguyễn Văn Thiệt được trích từ FB Le Van Quy không ghi rõ xuất xứ chính xác. Tổ chức của tác giả là Rassemblement des Travailleurs Vietnamiens (Tập đoàn thợ thuyền VN) không rõ khuynh hướng chính trị.

=================================================================

Huế xa xưa
============================================

nói về Khánh Ly

Khánh Ly vinh danh Cờ Vàng, San Jose

chết trên sân khấu

Tôn Thất Tuệ

Một cô gái đang bị rắc rối với cảnh sát ở cây xăng góc đường. Cảnh nầy quá thường; nhưng khi biết cô ấy là con một người trong xóm thì ta thấy có gì bất ổn, tuy không sôi động, trong lòng. Nếu là con của một người thân thì sự xốn xang tăng thêm. Nói khác càng có liên hệ thì niềm đau thương càng lớn.

Thính giả, người thưởng ngoạn, đã thấy Phạm Duy là một thực thể trong đời sống, họ nghe PD từ lỗ tai xuống trái tim như nghe Beethoven. Họ gần gũi với PD trên vecteur nghệ thuật. Khi thiên thần sụp đỗ, thiên thần không khốn đốn mà khách ngưỡng mộ sống dở chết dở. Họ muốn giết kẻ phụ bạc mà không giết được nên có người đã tự giết mình trong ý hướng giết kẻ kia một cách tiêu cực (đồng hóa với người ghét/thương).

Chính vì vậy, câu chuyện PD không bao giờ dứt. Nó không dứt tùy theo từng người, tùy theo nồng độ liên hệ. Trong lãnh vực súng ống, range là độ xa giữa họng súng và mục tiêu; "shoot in close range" là kê súng sát mà bắn thì có chết thôi.

Sự liên hệ giữa người và người là một huyền nhiệm, được xây dựng tùy cá nhân, tùy quá khứ vô thức, tùy hoàn cảnh giáo dục; có những sự liện hệ mà suy nghĩ kỹ có khi mang màu sắc linh thiêng.

Những dòng trên đây tôi viết khi một nữ văn hữu (coreespondante) cho biết đã vỡ mộng vì một video có Khánh Ly hát mừng tổng lãnh sự VC; về sau vài ý nầy được dùng lại trong bài về Phạm Duy khi ông chết.- ghi chú 2016].

Tôi hết sức thông hiểu sự vỡ mộng của bà bạn email nầy; HTC chưa bao giờ nói nhận định nghệ thuật về Khánh Ly nên không biết nỗi niềm ấy sâu xa thế nào. Tôi xin nói qua cái nhìn của mình.

Thiết nghĩ, Khánh Ly phải bổ túc cho Thái Thanh thì nhạc PD mới lên tuyệt đĩnh. Nhạc Trịnh Công Sơn không đủ cái thiết tha cay đắng, hoan lạc tình người để khai thác giọng ca của KL. Nhạc TCS tạm cho nó cái tên cho đẹp như siêu thực, tượng trưng. Ca khúc Da Vàng chỉ vá víu và đơn điệu.

Kim Tước không chen vào nhạc PD vì Kim Tước chỉ thích hợp cho loại bán cổ điển như của Vũ Thành, Cung Tiến và một ít bài của PD trong phong cách ấy như Chiều Về Trên Sông, Đường Chiều Lá Rụng.

Thái Thanh, trái với tin tưởng của nhiều người, không hát hết nhạc PD. Không ai có thể qua mặt cô em vợ trong những bài như Kỷ Vật Cho Em, Tình Hoài Hương, Kỷ Niệm, vô số và vô số, kể cả Beau Danube Bleu. Cô út Phạm thị Thái được trời cho cái giọng hát khá nhiều thánh thiện nên khó diễn tả những cái có phần éo le như Hẹn Hò: một người ngồi bên ni sông ....

May mà KL không đi theo con đường của nhiều ngệ sĩ trình diễn “chuyên trị” một tác giả. Nói khác KL không đeo sống chết nơi ông "liệt… sĩ" xứ Huế nầy.

May, vì sao may? Khung trời (the scope) của TCS chỉ nằm trong phạm vi e ấp nhỏ nhoi kiểu Lê Uyên Phương; mấy bản phản chiến nới rộng scope ấy một chút nhưng bị lệ thuộc vào một khung cảnh địa dư cụ thể là cuộc chiến VN. Hãy coi xem: chiều chủ nhật buồn ... Hơi nhạc vì vậy cũng bị lệ thuộc vào cái khung trời ấy. TCS đã cố đi xa hơn như nới rộng không gian trong Phôi Pha và Đêm Thấy Ta Là Thác Đổ.

Đáng lý không gian ấy đã phải rất to lớn vì TCS dùng những danh từ rất gợi cảm, trái với lời chắc nịch của PD. Thật ra ý niệm về một scope là một cảm nhận trực giác. Hãy so sánh Mozart và Chopin. Mozart bệnh hoạn từ nhỏ và do đó yểu mệnh, không phải chết vì âm mưu của Salieri như trong phim Amadeus. Nhưng Mozart rất đàn ông, nhạc của ông nhanh nhất trên thế giới, linh hoạt vô cùng. Chopin cũng mắc bệnh phổi và có cuộc tình éo le với George Sand, nhưng cuộc sống hầu như bị chi phối bởi mặc cảm suy yếu, chính vì vậy nhạc Chopin như một tiếng nói nhỏ, nhưng nghệ thuật của ông rất cao cường làm cho các sáng tác trông rất tự nhiên; các nhà khảo cứu cho thấy ông đã nhào nắn nên không phóng khoáng như Mozart. Dư luận hầu như đồng thanh rằng TCS đã mất dương tính (virilité); nếu đúng thì đó là lý do làm cho scope của chàng bị nhỏ lại.

Khánh Ly đã không theo con đường "chỉ vì một soạn giả", một khi nhạc TCS đã dư thừa ế ẩm. Nàng tìm những sinh lộ khác như Ngô Thụy Miên, Phạm Duy, nhạc tiền chiến. Nhờ giọng ca không ai bắt chước được, tự khắc chế, KL đã đạt tỷ số hát hay cao nhất sau Thái Thanh. Lệ Thu hát không đều; có những bài hát rất bựa mà tôi phải khôi hài nói tô bún cho Lệ Thu thiếu ớt trong mùa mưa lạnh ở Huế. Trong "thế hệ" nầy hầu như chỉ một mình KL được dự vào "club cổ điển" gồm tay tổ Thái Thanh, rồi đến Kim Tước, Mai Hương..., Sự lượng định nầy có phần hơi quá nhưng là một cách nhìn KL.

Những nhận xét trên chưa đủ diễn tả cuộc đời hát ca của KL; chúng chỉ phụ thêm những nhận định chung của nhiều người. Những ưu điểm nghệ thuật nầy nếu ngừng ở chỗ đó thì không có việc gì thêm cần nói.

Nhưng KL cũng như Lệ Thu, cũng như Ngọc Lan, đối với chúng ta, không giống như Nana Mouskouri, Mireille Mathieu hay Dalida, Patty Page v.v... Bởi lẽ, giữa người thưởng ngoạn và nghệ sĩ trong khung cảnh vô cùng đặc biệt của lịch sử hiện đại, có một mối liện hệ trên nhiều vecteurs; có lẽ phức tạp hơn trường hợp nghệ sĩ Cuba lưu vong ở Miami. Một điều không thể chối cải, sự khác biệt ý thức hệ ảnh hưởng đến nhận định của người nghe, người đọc. Nhưng ở những người quen sống trong không khí khai phóng miền Nam, nó không cộc lốc dị hợm như phía bên kia vĩ tuyến 17. Nếu hôm nay chúng ta bị đem về năm 1946 hoặc 1954, chúng ta sẽ áp dụng cách phê phán truyện Kiều theo chỉ huy của đảng và nói trường hợp KL là hoa lài cắm bãi cứt trâu. Vào thời ấy hai mục tiêu chà đạp là Tự Lực Văn Đoàn và Nguyễn Du.

Nhưng tính cách cực đoan nhiều khi được việc. Gần hai tháng sau khi hạ màn mới tập trung cải tạo, khoảng thời gian nhiều người đã phải làm việc với chế độ mới và phải hát những bản nhạc mới. Họ quen nên cũng hát trong trại cho vui. Quản giáo cấm hát: không đủ tư cách hát nhạc cách mạng nhất là bài nào có tên ông già. Bọn trá hàng nầy ruột gan để chỗ khác. Rõ đúng theo Khổng Tử: nội ngoại bất tề sự bất thành.

Người miền Nam đã biết KL dự những phiên họp quan trọng ở Đà Lạt cùng với cha Lan, người tuyên bố chỉ có con đường cho VN là Mặt trận GPMN nhưng có kẻ vẫn dùng máy bay các loại đưa nàng vào bộ chỉ huy không quân để hát những bài phản chiến và có thể còn những việc khác. Rồi người ta lại khen nàng mặc áo có cờ vàng với cam kết sống chết với lập trường chống cộng.

Sau một thời gian im lặng, tưởng nàng tĩnh tâm nhưng thực tế mới phát giác KL đã về VN tuyên bố lung tung như Nguyễn Thanh Ty tố cáo. Nàng được tiếng khôn ngoan không một lời nhỏ khi TCS bị chỉ trích bởi Trịnh Cung và Liên Thành kéo theo cả ngàn lời bàn của độc giả. Nhưng đó là thời gian KL đã hát mừng nhân viên sứ quán CS. Cả một năm sau video của buổi sinh hoạt nầy mới đưa ra công chúng tuy bên VN người ta đã biết.

Khi xem khúc phim nầy, vợ chồng tôi giữ im lặng; hai hôm sau chúng tôi trò chuyện và đã gặp nhau trên nhiều nhận xét chính. Trước dịp nầy tôi đã năm lần viết ngắn về KL, mới nhất là nhân bài viết của Cao Mỵ Nhân. Tôi thấy mình đang đối diện với một KL cừ khôi can đảm bảo vệ TCS, tự tin trong tiếng hát.

Xem xong thấy mình không muốn ghét KL nữa nhưng không nghĩa là chấp nhận, không nghĩa là ủng hộ, không nghĩa là bỏ qua. Cảm nghĩ lúc đầu nó ra làm sao ấy.

Chỉ có thể giải thích một cách ngụy biện như thời Hy Lạp Cổ. Khi đã đạt một điều gì thì hay phá bĩnh mà chơi. Ví như PD qua mấy trường ca, qua mấy trăm bản nhạc hay ho, ông viết: một hai ba ta đi lính cả nhà. một hai ba ta đi lính cọng hòa hoặc "buồn chi bỏ qua đi tám. KL đã đạt danh vọng tiền tài nay không cần nữa, phá hết mà chơi. Nào có như vậy. KL muốn củng cố gia tài nghệ thuật và gia tài tiền bạc bằng con đường mới, trở vế vết xe của cha Lan ngày xưa Đà Lạt.

Về chính trị thì đã rõ; đại đa số khách ngưỡng mộ tìm nơi KL một đồng minh qua Người Di Tản Buồn; Đêm Chôn Dầu; Một ngày năm tư con bỏ nước ra đi v.v...nay thì KL hát khen người đã xua họ vào bước lưu đày, trại cải tạo, kinh tế mới ... KL là biệt kích văn nghệ theo kiểu mới không như kiểu của Hoàng Hải Thủy.

Về âm nhạc là một phá sản toàn diện. TCS nơi KL đêm ấy không hơn gì TCS trong đám ca sĩ choai choai sau 75, không biết nhạc sử, không ý niệm về cái đẹp (esthetique), tuy đến mức Thanh Lam la hét. Nét chính yếu trong nhạc TCS là nhịp rất chậm, trừ những bài về sau học theo kiểu ngoài Bắc trước 75 như người đi lên đồi cao, mẹ vỗ tay hoan hô hòa bình.

KL đã hát tham, làm thành điều kỳ dị gọi là liên khúc; mỗi bài một chút, hát nhanh hát gấp. Mây Hồng không nhẹ nhàng mà như đang bị hurricane thổi; bước chân của Hạ Trắng như bị kẻ cướp rượt qua công viên. Những bản nhạc ấy không thích hợp cho nhún nhảy mà nghề nhún nhảy KL lại không có. Thế mà KL cũng đã vung vít quờ quạng khá nhiều, nhúc nhích, xung xăng.

Ngạc nhiên vì sao KL lại biến những bản nhạc gạo cội của mình thành những presto dồn dập không đúng chỗ. Đó là về âm nhạc. Nhưng thực tế với giọng ca lứa tuổi gần 70, người ta còn hát chậm để còn chỗ mà thở. Patty Page đã làm điên đảo giới âm nhạc khi bà đã gần 80 mà hát hay hơn những bài gạo cội thời xuân sắc. Nhưng Patty không phung phí sức lực mà nuôi dưỡng giọng ca qua những bản "chữ ký" (signature song). Các nghệ sĩ về già đều giữ những lần trình diễn cũ làm sao cho chúng không mờ đi. Danh cầm Mỹ Van Cliburn, đoạt giải dương cầm Tchaikosky Nga thời Kroutchev, sau một thời gian im lìm, đã trở lại sân khấu và ông cũng đàn lại concerto năm xưa viết bởi Tchaikosky, tác phẩm đưa ông đến đĩnh cao trong đời nghệ sĩ.

Một điểm không đáng nói nhưng phải nói. Đó là cách ăn mặc, dù cô nói ngay khi bước lên sân khấu xin lỗi y phục không tươm tấc. Khánh Ly trong chiếc măng tô, quần tây, tóc búi sơ sài trông giống như mấy bà nội trợ lái xe vào Home Depot ngày cuối tuần mua vật dụng sửa nhà hay cây cối về trồng.

Đấy là một sự tính toán để biện giải về sau rằng nàng không cố ý hát hầu nhân viên ngoại giao CS mà bị ép trong một hoàn cảnh, nể nang hay quá yêu nghề. Không thể có chuyện ấy ở một người khôn ngoan như Khánh Ly: đã về VN trở lại Mỹ nói các giọng điệu khác nhau tráo trở ngọt ngào như sống chết với cờ vàng và tôi chỉ vì tiền và vì sợ bọn kháng chiến. KL hẳn biết chuyện xuất hiện nầy không đơn giản. Tô Văn Lai không nói gì với KL sao? Mắc gì KL phải đến đấy để bị ép lên hát!

Tính toán nầy chẳng may không giúp gì mà đã cùng những yếu tố khác đã đưa KL vào góc tối. Mãnh quần hồng hoen ố rượu rơi. Với thời buổi truyền hình ngày nay, dung mạo của nghệ sĩ không thể xao lãng. Trở lại Patty Page, lúc trẻ đâu có đẹp như các ca sĩ Mỹ khác, và không đẹp như KL. Nhưng tháng 11 năm 2010 có hình nằm trên trang bìa một tạp chí điện ảnh số 1 của Hollywood,  sắc diện tinh anh. Ở tuổi 84, Patty vẫn còn lưu diễn ở Mỹ và Canada, mỗi năm chừng 50 buổi. Khán thính giả không phải trông một bà lão lụm khụm ăn mặc bê bối.

Các bạn chớ vội tin những điều tôi viết, hãy xem cái video thì rõ hơn nữa. Nếu các bạn thấy tôi viết không quá đáng, nếu các bạn là ông bầu văn nghệ trình diễn, bạn có dám đem hai triệu dollars mời KL hát để đầu tư làm giàu hay không? Người bơm tin nầy rất thích trò lạm phát, tập tễnh nghề tin vịt.

Thật buồn, tôi không muốn viết nhiều, bỗng dưng tôi thấy quí mến cái chết chưa có, không có thật, nhưng có trong ước mơ của Dalida: tôi muốn chết trên sân khấu dưới những lằn đạn của ánh đèn chiếu rọi, trong sự ôm ấp của những bức màn nhung. Nơi đó, nơi sân khấu, tôi đã được sinh ra và sống lên, không gian dối, không xảo hoặc; tôi chỉ có một tội là hớp hồn dân Pháp tuy không nhiều như Đờ Gôn theo sự thăm dò dư luận. Nhưng tôi, Dalida, tôi không bá đạo không mánh mung như nhà chính trị già nua nầy, tôi hát trên sân khấu, chết trên sân khấu, công khai, không lén lút, chỉ có nghệ thuật, không mồm mép, lưu manh. [cập nhật 2016].Và tôi cũng quí mến cái chết có thật trên sân khấu của Jane Little, đại hồ cầm, ở Atlanta.

Sân khấu không phải là đất thành của những con tắt kè đổi màu. Những thứ hồn cô cốt cậu, ai ai cũng lánh xa, dù ở trên chiến tuyến nào hay trên quan điểm nào. Sân khấu linh thiêng như đền thờ nghệ thuật không dành cho những thứ lưu manh. Tôi không đồng ý với Trịnh Công Sơn trên nhiều điểm, nếu không nói là ghét. Nhưng ghép Khánh Ly với TCS ở chỗ chê lẫn chỗ khen, ở chỗ thích lẫn chỗ không thích thì tội nghiệp cho Sơn.  (bài đã đăng)

========================================

thơ Trang Y Hạ

    sông nước Miền Nam


người đàn bà ngụ bên bến sông 
Trang Y Hạ
Ngày chị dời nhà về bên bến sông
đất ở nơi đây, lây cái nghèo của chị
nuộc lạc buộc lá dừa làm tấm vách thật kỹ
chị sợ tốc bay khi gió chướng vỗ về
chiếc xuồng neo chòng chành bên cọc kè
chị cũng có một thời – cứ cho là sung sướng
con chị được cắp sách đến trường
chồng chị đi lính đến tháng lãnh lương
anh gởi tiền đều đều về cho chị
không nhiều lắm
nhưng cái tình mới thật là đáng quí
khi anh về phép chị hết mình chăm lo…
ngày “hòa bình” chị chở xác anh qua đò
chạy thẳng tuốt vô đồng – bên quê nội!
nhìn ba đứa con trong lòng như tơ rối
chị giấu giọt nước mắt trong tâm.

◙
Chị về ngụ bên bờ sông nầy đã mấy năm
chiếc xuồng trôi mòn theo con nước
bìm bịp – chị nghe quen tai – mỗi ngày xuôi ngược
những đứa con ngấm hạt phù sa, lớn khôn.
giọt mưa đêm thấm qua vách lá, bồn chồn
chị nhớ anh!
nhớ ngày anh bôn ba hành quân đi đánh giặc
về phép – anh đưa chị qua phía bên kia bắc…
anh mua cho chị,
cho con – chiếc áo mới đón xuân
chị nhìn anh ngập ngừng – anh hiểu ý…
đời lính bọn anh quần áo có thiếu chi
rồi chồng chị ra đi – ra đi không bao giờ trở lại
kỷ niệm về anh – chị nhớ mãi
“…lấy chồng đời chiến binh…”
vắng anh, cái chòi mẹ con chị ở – mãi chùng chình
bởi thiếu bàn tay người đàn ông cầm giữ
chị thương các đứa con thiếu chữ
giọt nước mắt tuôn rơi!
chiếc nhẫn cưới ngày nào cũng bán để tiêu rồi
chị cảm thấy – quả thật là có lỗi.

◙
Thăm thẳm đêm màu tối
bốn mẹ con nắm tay nhau ra bờ sông
leo lên thuyền xuôi dòng
chị nhìn lên bầu trời cầu mong…
rạng rỡ các vì sao!
lênh đênh trên sóng biển – nước mắt chị lại trào
anh ơi – hãy phù hộ
cho mẹ con em được xuôi chèo mát mái
qua bên nớ các con sẽ tìm lại
thời hào hùng đi giữ nước trong anh.

===================================================

viễn ảnh hòa bình Ukraine

   hoa hướng dương, biểu tượng và nguồn lợi của Ukraine

Sơ phát dự án hòa bình Ukraine

Dẫn nhập (TTT)   ♫Cô kia đeo sợi dây chuyền vàng, có thằng du côn giựt chạy, nó bị bắt, tòa quyết định nó có tội. Ai lại không biết. Nhưng có kẻ dùng một hệ thống quy chiếu khác nói người đẹp kia có tội. Cái tội làm chủ dây chuyền quý và đeo vào người khi dạo phố. Đó là nói trên quan điểm trùng trùng duyên khởi, để giải quyết rốt ráo. Thấp hơn thực tế hơn, không có Hồ Chí Minh thì không có Ngô Đình Diệm. Không có NĐD thì không có Trí Quang; không có TQ thì không có Phật Giáo Đồ Tâm Châu, không có Nguyễn Ngọc Loan dẹp bàn thờ chận đường.
Trong mức độ giới hạn, lập luận rộng rãi trên có thể giúp những người ủng hộ Trump tìm hiểu ý tại ngôn ngoại của Cụ Trùm nói quá đáng chỉ có 1/2 sự thật, Zelensky làm cho chiến tranh bùng nổ. Đó cũng là phương pháp luận của bài bình luận đi kèm email nầy của tạp chí "The Hill".
Ukraine rất gần với tình hình VN, có khi đến thời Lý Thường Kiệt giông giống giữa Putin và Vương An Thạch. Kyiv nói mỗi tuần giết 2000 lính Nga như Saigon ra rả mỗi ngày: trong 24 g qua, chúng ta đã hạ 3 trăm VC, 43 thằng bị thương, không kể số được đồng bọn mang đi. Newsweeks nói cả một trung đoàn Nga bỏ chiến trường trốn qua biên giới Ba Lan. Âu Mỹ đã bình chân như vại khi Nga chiếm Crimea, cũng như 1972, VC chiếm Phước Long làm bãi đậu xe tăng sẽ dùng ba năm sau, em gái Dạ Lan vẫn chỉ yêu anh binh nhì.
Bài của The Hill không có gì mới lạ, vì những đường nét tổng quát đã rõ ba năm nay. Nhưng nó xuất hiện ngay sau khi Trump và Putin điện đàm một giờ. Trump đang há miệng chờ sung rụng, trái sung là lò phát điện nguyên tử lớn nhất thế giới đã ngưng hoạt động vì chiến tranh.
Những người ủng hộ Zelensky sẽ nói rằng con cừu lo bị con chó sói chụp ăn thịt nên suốt đời trông nhờ ông chủ nông gia nuôi nó bảo vệ, cho đến khi nông gia nầy cắt cổ nó ăn thịt. Nông gia là Mỹ, chó sói là Putin. Con cừu Miền Nam sợ con chó sói Hà Nội đã núp vào nách nông gia HK cho đến khi...
Ông A mở tiệm phở trong vùng và tìm mọi cách không cho ai mở tiệm thứ hai nhưng đến khi vẫn có ông B mở tiệm phở thì ông A sẽ nói với ông B chúng ta sẽ cùng nhau không cho ông C nào đó mở tiệm phở thứ ba. Người ủng hộ Trump nói Trump là ông A, ông B là Tập Cận Bình, ông C là Putin.
Ukraine là một quả cầu nhiều mặt như cầu đèn trong rạp cine quẹt qua mắt chúng ta những luồng ánh sáng khác nhau, do đó Ukraine sẽ làm cho các nhà quan sát nhìn theo một chiều ánh sáng. Tuy vậy, Ukraine sẽ là cơ duyên mở ra một viễn ảnh mới mà con cháu lớp già nua sẽ sống trong đó.
Vì vậy, tùy từng cá nhân, Ukraine vừa là chuyện nên quên đi, bỏ qua đi Tám; Ukraine cũng là một điều nên tìm hiểu để học thêm, đối với những cá nhân lo chết không có cơ hội học thêm như không có cơ hội "sống trên đời ăn miếng dồi chó, chết xuống âm phủ biết có có mà ăn không".♫

Sơ phát dự án hòa bình Ukraine
Alan J. Kuperman. The Hill Opinion March 18, 2025

Tôn Thất Tuệ dịch và giới thiệu


Không phải chỉ một mình Putin hoàn toàn trách nhiệm khởi đầu và kéo dài chiến tranh. Phải kể thêm Zelensky và Biden.

◙ Trước tiên, theo các tài liệu vừa được giảo nghiệm và được Tòa Án Kyiv xác nhận, chính nhóm đấu tranh hữu khuynh Ukraine khởi xướng bạo động năm 2014, đã khiêu khích Nga bắt đầu xâm chiếm vùng biên giới đông nam gồm bán đảo Crimea. Lúc ấy, Ukraine có một tổng thống thân Nga, Viktor Yanukovych, thắng bầu cử tự do và trong sạch năm 2010, với sự ủng hộ mạnh mẽ của sắc dân gốc Nga trong khu vực đông nam.

Năm 2013 ông chủ trương hợp tác kinh tế với Nga nhiều hơn với Âu Châu. Khối dân chúng thân Âu Châu đã phản ứng một cách hòa bình, chiếm công viên Maiden và các công sở của chính phủ ở thủ đô cho đến khi ông nhượng bộ vào giữa tháng 2 năm 2014 mới chịu rút lui. 

Tuy nhiên, lúc ấy, nhóm đấu tranh hữu khuynh từ những cao điểm quanh công viên xả súng bắn chết cảnh sát và một số người chưa rời kịp. Cảnh sát bắn trả nhắm vào các ổ súng nhưng nhóm đấu tranh phao tin cảnh sát bắn người biểu tình không vũ trang tuy thực sự theo tòa án, người biểu tình vô tội bị nhóm hữu khuynh bắn chết. Dân chúng nghe tin bất mãn xuống đường và TT phải chạy thoát qua Nga.
Putin đáp lại bằng cách dàn quân ở Crimea và cung cấp vũ khí cho dân chúng vùng đông nam Donbas, nhân danh những người dân U gốc Nga bị thương tổn vì tổng thống của họ bị lật đổ một cách không dân chủ. Mặc dù không thể biện minh cho việc Nga xâm chiếm, chiêu hồi mã thương nầy phủ nhận ý kiến nói Putin không bị khiêu khích.

◙ Thứ đến, tổng thống U, Volodymyr Zelensky, góp công mở rộng chiến tranh bằng cách vi phạm thỏa ước hòa bình và xin viện trợ của Nato và xin gia nhập tổ chức nầy. Đó là thỏa ước Minsk 1 và 2 đã được ký kết bởi TT tiền nhiệm Petro Poroshenko năm 2014 và 2015 chấm dứt giao tranh vùng đông nam và cứu các binh sĩ U đang bị vây khổn.

Ukraine sẽ phải cho Donbas quy chế bán tự trị về chính trị vào cuối năm 2015. Điều nầy Putin kỳ vọng đủ làm cho U không thể gia nhập Nato, không biến U thành một căn cứ quân sự. Nhưng chẳng may U từ chối thi hành lời cam kết. Năm 2019, khi vận động tranh cử, Zelensky hứa sẽ thi hành các thỏa ước nầy để ngăn chận các cuộc chiến tương lai. Nhưng khi đắc cử, ông đã thoái thác không giữ lời hứa.

Thay vào đó ông cho nhập cảng vũ khi từ các hội viên Nato. Với Putin đó là giọt nước tràn ly; cho nên ngày Feb 21, 2022, Putin công nhận nền độc lập của Donbas và yêu cầu Zelensky bỏ ý định gia nhập Nato và cầu viện quân sự.

Khi Zelensky từ chối đáp thuận, Putin khởi động mạnh mẽ chiến tranh xâm chiếm ngày Feb 24, 2022. Dù muốn dù không, Zelensky đã khiêu khích, mặc dầu quân biến nầy không thể biện minh những tội ác về sau của Nga.

◙ Thứ ba, Biden đã góp sức một cách quyết định vào việc leo thang và kéo dài chiến tranh. Cuối năm 2021, khi điều động các lực lượng theo biên giới và yêu cầu Kyiv thi hành thỏa ước Minsk, Putin muốn nói rằng nếu Zelensky không chịu thay đổi đường lối, Nga sẽ xua quân vào để ít nhất chiếm một dung đất nối liền Donbas và Crimea.

Bởi lẽ U hiện đang nhờ vã lệ thuộc quân viện của Mỹ, Biden có thể yêu cầu Zelensky thỏa hiệp với Putin. Nhưng ông đã để cho Ukraine tự quyết định với lời cam kết nếu Nga xâm chiếm Ukraine, Mỹ sẽ phản công tức thời và quyết liệt; do đó Zelensky tin rằng HK đứng phía sau đã mở đèn xanh cho ông thách thức Putin.

Nếu làm tổng thống, Trump đã sẽ không trao cho Zelensky cái "chi phiếu để trống" ấy và thế nào Zelensky sẽ thi hành thỏa ước Minsk mà Ukraine đã ký, chứ chẳng có ép dầu ép mỡ chi.

Lời cam kết của Biden đã bi đát tiếp sức Ukraine kéo dài chiến tranh với kỳ vọng HK không còn dụ dự sợ nguy cơ chiến tranh hạch nhân để quyết chí ủng hộ Ukraine chiến thắng. Biden đã tạo cho Ukraine những ảo vọng để kéo dài chiến tranh làm cho hằng trăm ngàn người chết mà quân Ukraine chỉ giành lại chưa được 1% lãnh thổ.

◙ Những cuộc thương thảo chấm dứt chiến tranh còn đang tiếp diễn Nhưng tin tức hậu trường cho biết đường nét chung như sau. Nga tiếp tục chiếm đóng Crimea và các vùng khác miền đông nam thuộc quân quản Nga. Phần còn lại của Ukraine sẽ không gia nhập Nato và được bảo đảm hòa bình bởi vài nước Âu Châu.

Điều đáng buồn là kết quả nầy đáng lẽ đã thành hình ba năm trước nếu Biden viện trợ Ukraine có điều kiện. Những gì tệ hại cho Ukraine đáng lẽ đã giảm thiểu gần như toàn diện nếu Zelensky chịu thi hành thỏa ước Minsk, bỏ tham vọng chính trị sẽ bắt Putin đầu hàng, nếu ông đã không cả tin vào viện trợ bất tận và vô điều kiện của HK.

TC vua đóng tàu thủy

Một xưởng đóng tàu ở Trung Cộng

Trung Cộng vua đóng tàu thủy

Xin xem bên dưới bài viết Anh ngữ về việc TC đứng dầu ngành đóng tàu thủy, tạo nên nguy cơ an ninh thế giới.

Trong phạm vi hạn hẹp email trong nhóm bạn bè, chúng tôi đã nhiều lần nêu lên mối nguy hại rất "dân sự" mà HK không để ý. Trung Cộng hiện làm chủ 60% hải vận thế giới và có quyền sở hữu 40% tàu thủy. Đó là vấn đề dân sự nhưng quan yếu hơn quân sự. Trong thế chiến 2, số tàu vận tải bị Đức Nhật đánh chìm nhiều hơn tàu chiến. Những tàu nầy chở vũ khí và lương thực.
Hiện nay, HK có thể dùng máy bay đưa một tiểu đoàn cùng cơ giới như xe tăng đến các địa điểm rất nhanh thay các tiền đồn như VN, Phi Luật Tân ... nhưng không thể loại bỏ nhu cầu vận tải của tàu thủy.
Trung Cộng đóng thuyền vận tải tại tiểu bang New York. Công ty thi hành là của Trung Cộng điều khiển bởi  bà Angela Chao em ruột của bà Elaine Chao. Elaine Chao từng làm bộ trưởng giao thông trong nhiều chính phủ Mỹ, và là vợ của thủ lãnh đa số Thượng Viện McConnell, đảng CH. Hằng năm hai chị em đều về Bắc Kinh lãnh chỉ thị. Angela vừa từ trần tai nạn giao thông.
Sau một năm chiến tranh Ukraine, giới quân sự cho rằng Putin đã sửa sai cái sai lầm ban đầu là không chú ý đến các xe vận tải, xe cũ hầu như thiếu dầu mỡ, thiếu phụ tùng, không thích hợp với chiến trường nhiều bùn lầy. Có thể vì vậy, Putin đã rút quân khỏi Kyiv vào tháng thứ hai. Chiếc rê em xê GMC có tầm quan trọng như thiết giáp, vì chở súng đạn, lương thực và chuyển quân.
TT Roosevelt đã ý thức tầm quan trọng của xe vận tải. Cho nên khi Ford chết, thì ông tức thì gọi đứa con trai của Ford đang chiến đấu ở Âu Châu phải về nước điều hành công ty của bố, sản xuất xe cho chiến trường.
Tàu có 60% hải vận là làm chủ các công ty dùng tàu thủy của TC và các nước khác; Tàu làm chủ 40% tàu thủy vận tải. Mỹ chỉ có 8%. Nếu TC phát động chiến tranh, TC trên cơ vì số lượng nói trên và những hải cảng hiện nay trên thế giới.
Trump đang thành lập một văn phòng thúc đẩy đẩy đóng tàu hải vận dân sự vì sự chênh lệch quá thảm hại: HK O,1% #  TC51%. 2024, trọng tải tàu do TC đóng cao hơn tổng cộng trọng tải của Mỹ từ sau thế chiến 2 đến nay.

◙ China's shipbuilding dominance poses economic and national security risks for the US

Yahoo News March 11, 2025

WASHINGTON (AP) — In only two decades, China has grown to be the dominant player in shipbuilding, claiming more than half of the world's commercial shipbuilding market, while the U.S. share has fallen to just 0.1%, posing serious economic and national security challenges for the U.S. and its allies, according to a report released Tuesday by the Center for Strategic and International Studies.

In 2024 alone, one Chinese shipbuilder constructed more commercial vessels by tonnage than the entire U.S. shipbuilding industry has built since the end of World War II. China already has the world's largest naval fleet, the Washington-based bipartisan think tank said in its 75-page report.

“The erosion of U.S. and allied shipbuilding capabilities poses an urgent threat to military readiness, reduces economic opportunities, and contributes to China's global power-projection ambitions,” the report said.

Concerns about the poor state of U.S. shipbuilding have been growing in recent years, as the country faces rising challenges from China, which has the world's second largest economy and has ambitions to reshape the world order. At a congressional hearing in December, senior officials and lawmakers urged action.

Last week, President Donald Trump told Congress that his Republican administration would “resurrect" the American shipbuilding industry, for commercial and military vessels, and he would create "a new office of shipbuilding in the White House.”

“We used to make so many ships," Trump said. "We don’t make them anymore very much, but we’re going to make them very fast, very soon. It will have a huge impact."

In February, the heads of four major labor unions called on Trump to boost American shipbuilding and enforce tariffs and other “strong penalties” against China for its increasing dominance in that sector.


“What we are seeing now is a recognition of the strategic significance of shipbuilding and port security, and the related challenges posed by China,” said Matthew Funaiole, a senior fellow in the China Power Project at CSIS and a co-author of the report. Funaiole said concerns over shipbuilding are “a fairly bipartisan issue."

The report said that China's shipbuilding sector went through “a striking metamorphosis” in the past two decades, transforming from a “peripheral player” to the dominant player on the global market, with efforts centered on one state-owned enterprise: China State Shipbuilding Corporation, or CSSC.

At the same time, China has greatly expanded its navy. Last year, a CSIS assessment found that China was operating 234 warships, compared with the U.S. Navy's 219, although the U.S. continued to hold an advantage in guided missile cruisers and destroyers.

SALUTO GAUTAMA 

KÍNH BÁI ĐỨC CỒ ĐÀM

Tôn Thất Tuệ

Huế, một buổi chiều không núm lại được “buổi chiều”, để “buổi chiều” trôi xuôi hay bước xuống đò Thừa Phủ qua sông. Đà Lạt, một buổi sáng không giữ được “buổi sáng”, để “buổi sáng” theo ánh mắt xuống sâu trong thung lũng anh đào mãi xa kia. Những nam mô, những amen chẳng làm đếch được gì, người ơi.
Tôi tiếc không xóa những dòng nầy vì thầy cựu hiệu trưởng Hàm Nghi, Võ Văn Dật, đã khen là những vần thơ hay nhất của tiểu đệ, không có trong tuyển tập Huyễn Hoặc mà thầy giúp lên khuôn thành ấn bản tin học. Số là mấy chữ đó tôi viết trong một email bâng quơ xạo sự có bằng cấp. Có lẽ nhà văn Võ Hương An (thầy Dật) biết "buổi sáng" là gì, "buổi chiều" là gì nên thầy bảo ghi vào "bilan" cuộc đời của tôi.
Bilan, tiếng Tây, là bản tổng kết chi thu của một quốc gia, của một xí nghiệp sau một hạn kỳ, tam cá nguyệt, lục cá nguyệt hay thường niên. Hậu thế sẽ thấy qua các con số những sinh hoạt liên hệ, viện trợ của Mỹ, của Pháp, thuế gián thu, trực thu bao nhiêu; xuất ra bao nhiêu bồi thường chiến tranh vì thua cuộc, xây đập thủy điện bao nhiêu. Nhưng bilan của cuộc đời là tổng kết ba vạn sáu ngàn ngày nếu sống đủ 100 năm. Nợ tình bao nhiêu? Nợ tiền chừng mô. Nợ núi sông? Ai chưa ân đền oán trả giang hồ cho mình?
Nhưng thưa thầy, con chưa chết làm bilan chi vội, thầy ra lệnh nay đã 5 năm. Thưa thầy, con đâu có gấp mà phải làm bilan bây giờ. Tổng thống Mỹ Reagan khoe với Gorbachev cái mồ làm sẵn sau vườn nhưng nói với thủ lãnh Nga nầy rằng ông không vội chi. I'm not in a rush. Tôi cũng sẽ làm theo: Me too, I'm not in rush!
À mà quên nói các thứ xôi hỏng bỏng không, "buổi chiều, buổi sáng" nêu trên sẽ được ghi vào phần lỗ, phần thâm hụt trong các bilan. Đến như không làm được anh hùng dõm vì không có trăng mà mài gươm dưới nguyệt theo kiểu Đặng Dung; cho nên "người hẹn cùng ta đứng bên bụi chuối" như Vân Tiên ngồi sau bụi môn chờ khi trăng lặn bóp hồn Nguyệt Nga.
Thầy Dật thấy tôi thua lỗ quá nhiều bèn khuyên nên an bần lạc đạo, sống vô ngại.
Tôi đã áp dụng “vô ngại” khá nhiều trong cuộc sống. Lý vô ngại, sự vô ngại, lý sự vô ngại, sự sự vô ngại; khai thông những vụ đắp mô như mô đắp trên quốc lộ hay tỉnh lộ.
An bần, không muốn an bần mà phải an bần, chúng tôi đâu có muốn ăn sắn (khoai mì) nhiều chất độc thay gạo. Đâu có muốn lượm tàn thuốc bỏ vô nõ thuốc lào bắn lên cung trăng. Chúng tôi thèm điếu Philip Morris trong túi của Bác.
Lạc đạo. Lạc đường, lạc lối, đạo lạt như nước bọt. Đạo ư? quên mất “thiên trời địa đất tử mất tồn còn tử con tôn cháu lục sáu tam ba” mà viết chữ đạo 盜 thành ăn trộm ăn cướp, hóa ra mà hay. Bần cùng sinh đạo tặc.
Thầy Dật bỏ nghề dạy qua làm ở Giám Sát Viện, cơ quan cao nhất chuyên lo thanh tra, trừng trị tham nhũng, đứng đầu bởi cậu của tổng thống. Thưa thầy, con là đốc phủ sứ, ngạch cao nhất, vào thời lạm phát phi tiển, với song hành kiệm ước TVA (tội về ai; taxe de valeur ajoutée), có lúc muối không còn mà ăn. Tận cùng bằng số. Thương vợ con quá, bèn mong được các đồng nghiệp cho chia vẹt bờ măn rê (conjuguer verbe manger), tao ăn, mầy ăn, chúng ta ăn. Je mange, tu manges, nous mangeons. I eat, you eat, we eat. Nhưng nào đâu được, có dư thì chúng ông ăn. Dịch cho đúng nhé, nous mangeons, là chúng ông ăn, chúng ông là không có mầy, forget cái "chúng ta" của mày, không có trong tự vị. 

Ông bà già vợ tôi bán căn nhà trên phố về thảo trang ngoại ô Saigon. Ngôi nhà trị giá mua được ba chiếc xe DS19 hoặc bốn chiếc Peugeot 404. Người mua nhà là một đồng môn trước tôi một năm. Nhạc mẫu cho cái tủ áo quần bằng kính, tôi không nhận vì không có tiền thuê xe chở.
Vậy thì an bần đã quen, nhưng mà lạc đạo thì e không có, tuy có thể mặc cái áo tràng xám, đạo mạo miệng lâm râm nam mô một bồ dao găm, một trăm con chó, một rọ con tôm một ôm rau húm.

Đạo của tôi là đạo ăn. Tôi cho gà ăn rất đầy đủ. Tôi an tâm đi ngủ khi đã đóng cửa chuồng gà, sợ chồn cáo nhảy vô và gió lạnh thấu xương. Tôi không ăn thịt chúng, chỉ lợi dụng sức lao động của chúng là ăn trứng. Tôi tôn trọng quyền bình đẳng của thú vật cần hưởng an lạc. Mỗi lần cho gà ăn, tôi sám hối nghiệp chướng đã có thời gian không thể cho vợ con đủ khoai sắn thay cơm.
Đạo của tôi gần với ông Cồ Đàm. 
Tôi đói cơm như Ngài đói cơm. Ngài nhờ chén sữa của bé chăng dê Chiên Đà mà sống lại để giác ngộ, còn không thì cũng ra ma như cả làng Ukraine vào nạn đói 1932. Khi gần chết, Ngài cũng phải ăn chén cơm Thuần Đà dâng mà đủ sức làm lời chúc lũy cuối cùng.
Đạo ăn của tôi nghiêng về phần "phước" mà giới trí thức khinh miệt, miếng ăn là miếng tồi tàn, chỉ chú trọng tới trí.
Phước là một trong hai chân của các tín ngưỡng rất gần với người thực tế. Chân thứ hai là trí. Vì vậy Đức Cồ Đàm có danh hiệu Lưỡng Túc Tôn, Đấng có hai sự đầy đủ, phước và trí, (không phải là kẻ có hai chân, tuy túc 足 là chân, và đẩy đủ).
Kim cổ đông tây, các nền độc tài đã dùng cái ăn để trừng phạt kẻ khác, để cai trị như điều khiển một đàn cừu đói.
Saluto Gautama. Kính bái Đức Cồ Đàm.-