add this

Tuesday, November 17, 2026

 

Viện Trưởng Vũ Quốc Thông
những mảnh đời rách góc đường
Tôn Thất Tuệ


Dạ thưa, xin ghi lại đôi mảnh đời rách, gợi từ mấy tấm hình xưa ở Saigon. Chỉ có mấy dòng từ hai hình góc đường Saigon. Đó là hai việc khác nhau như hai mảnh thinh không, chưa ráp lại như chiếc áo nối đà của bà mẹ quê.

Nhất dương chỉ, góc đường ở Chợ Cũ

Nhìn bức hình tôi rất xúc động khi thấy bản hiệu Radio Nam Thanh, nhà thứ hai từ góc đường. Chủ nhà là chỗ quen biết thân tình với gia đình vợ tôi. Tôi đến đấy cùng cô bạn nhỏ xíu sau thành vợ để xin bác Ngọ, chủ nhân, thâu mấy dĩa 45 vào cái ma nhê tô phôn Grundig. Năm 1964, đó là của quý, chưa có hàng Nhật như Akai, Sony…, mua vội ở Singapor khi chuyển máy bay đi Úc. Bác Ngọ có người con trai trưởng là anh Phúc bây giờ e cũng đã 90. Anh vợ của anh Phúc là anh Thanh, bác sĩ y khoa; anh Thanh có ý làm anh cột chèo của tôi nhưng tình duyên không trọn.

Về khu Chợ Cũ, tôi thường cùng nhà tôi đi ăn cơm tây ở các quán Tàu, nhờ Chợ Cũ tôi mới biết cháo ám là cháo nóng bỏ cá sống vào cho chín tái rồi ăn. Cũng tại đây làm tà lọt cho quan lớn mà biết vài thứ húy tiếu người Tàu điếu đóm quan ta như món ngọc dương nấu thuốc.

Cũng tại Chợ Cũ tôi có chút kỷ niệm không in nét vào cuộc đời. Năm đệ tam 1956-57 tại trường Quốc Học, chúng tôi tiếp một nhóm chừng 20 học sinh Saigon ra thăm Huế, nhưng toàn người Bắc. Nhớ anh Long là trưởng đoàn. Người thân thiện và dễ mến nhất là Dũng, cho tôi cuốn Đôi Bạn của Nhất Linh.

Người thứ ba tôi còn nhớ là cô Kim Chi, tôi nghĩ nhỏ tuổi hơn tôi, ước chừng sinh 1943. 1962 tôi từ Huế vào Saigon học cao đẳng chuyên nghiệp, có lần thấy anh Long trong các dịp sinh hoạt văn nghệ nhưng tôi chỉ chào sơ mà không hỏi gì về anh Dũng. Cô Kim Chi có trả lời thư thăm hỏi của tôi viết từ Huế, một hay hai lần mà thôi. Nhờ vậy tôi còn nhớ địa chỉ đường Tôn Thất Hiệp (hay Tôn Thất Đạm?), trong vùng Chợ Cũ.

Tôi có tìm đến khi vào học ở Saigon. Nhà ở trong một khu gia cư, có cổng lớn đi vào và có sân rộng. Kim Chi có nhà và tiếp tôi lấy lệ theo lịch sự kiểu người Bắc. Địa chỉ nầy từ lâu khi gia đình di cư 1954, cô vẫn sống với bố mẹ, nghĩa là chưa thành gia thất. Tôi không hỏi thêm cô đang học ngành gì. Đó là lần đầu và lần cuối gặp ở đô thành.

65 năm rồi, thỉnh thoảng nhân cơ hội nầy cơ hội kia tôi nhớ đến Kim Chi, tôi vẫn bùi ngùi. Như hôm nay nhìn bức hình nầy, tôi nghĩ đến bác Ngọ anh Phúc, rồi mới đến Kim Chi. Nhưng Kim Chi hôm nay làm tôi bùi ngùi nhiều hơn. Cùng trên chuyến về quê ăn tết, một bạn đồng hành rời tàu ở Nha Trang thì biết bạn ở Khánh Hòa có cầu Xóm Bóng. Nhưng Kim Chi không chung chuyến nên không biết cô nàng sẽ bước xuống ở Nong, Truồi, Lăng Cô … Lúc tôi đến và ra về, cô nàng vẫn còn ở Saigon, ga Chợ Cũ.

Bỗng dưng tôi nhớ đến Kim Chi trong tình người vô lượng vô biên. Kim Chi đã đến Huế mang theo tóc thề của gái Bắc giữa những mái tóc xỏa ngang vai của gái Huế.

Biết nói gì đây, quá khứ tự nó là một mối sầu, dù Kim Chi có đem theo một niềm vui mới cho Huế, một cái Huế âm thầm lủi thủi với nội tâm. Nói vậy thôi, chứ bâng khuâng bùi ngùi không có tên, chỉ là những nét họa ngoài ý thức thường tình, ở ngoại tầng không gian nếu xem cái đầu là quả đất.

N
hị thiên đường, góc Pasteur và Alexandre de Rhodes.

Gần một năm từ khi gặp Kim Chi trong thoảng chốc, cuộc đời xã hội và trưởng thành của tôi bắt đầu quanh góc đường nầy. Nếu không có ghi chú thì không biết góc đường nằm đâu và hai cô gái yêu kiều làm gì đây.

Các cô đang đi trên đường Pasteur, gần đến góc đường Alexandre de Rhodes. Từ chỗ nầy đến Duy Tân, nói về 1962, A de Rhodes chỉ có Bộ Ngoại Giao và Học Viện Quốc Gia Hành Chánh. Năm ấy, từ Huế tôi vào học QGHC và chưa thấy kiến trúc mới của Bộ Ngoại Giao. Chỉ học ở đây một năm, chúng tôi về trường mới ở Trần Quốc Toản, không biết những đổi thay. Hai cô nầy có thể đến Bộ Ngoại Giao học lớp hướng dẫn trước khi du học. Bên phải của các cô, sau Pasteur là Công Lý và Phủ Tổng Thống. A de Rhodes chỉ có một mặt nhà, phía kia là công viên chia đôi bởi Đại Lộ Thống Nhất, rồi đến đường Hàn Thuyên. Theo hình học, A de Rhodes đối xứng với Hàn Thuyên qua Thống Nhất.

Tôi làm việc ở Viện Định Chuẩn đường Hàn Thuyên hơn một năm thì hạ màn 30.4. 1962 tôi bắt đầu sống ở Saigon và 1975 rời Saigon, đến và đi từ khu vực cây xanh êm ả nầy. Từ A de Rhodes đến Hàn Thuyên tôi phải mất 13 năm để đi nốt, dù cách nhau một công viên nhỏ, một đại lộ, bên nầy nhìn qua bên kia thấy được.
Tuy vì nhiều lý do tôi không nồng nàn với trường, lớp học trên lầu đã làm cho tôi yêu mến Saigon lần đầu tiên khi nhìn thấy nét êm ả tiết gió mùa qua công viên. Bầu không khí quanh đại lộ Thống Nhất đã đưa mạnh vào tai tôi mỗi chiều tiếng quân hành của đại đội danh dự từ Thành Cộng Hòa đi vào Dinh Độc Lập làm lễ hạ cờ. Tôi cũng còn nghe rõ tiếng giày nhịp đều trên mặt đường theo tiếng kèn đồng và trống. Hòa tấu khúc của âm thanh và màu sắc cùng thời tiết ấy đã được thay thế bằng tiếng xích lô máy và khói xe nơi trường mới dọn về Trần Quốc Toản sáu bảy tháng sau.

Từ trường cũ, tôi đã bắt đầu yêu mến Saigon và tôi đã để lại di chúc rằng nếu vì lý do gì khi tôi chết miệng không nói được thì xin nói thay tôi: Saigon và tên vợ tôi. Như nói trên, mất 13 năm mới đi qua công viên từ một con đường có tên trong văn học Alexandre de Rhodes, đến một con đường cũng có tên trong văn học Hàn Thuyên. Nói lại, từ lớp học trên lầu, tôi có thể nhìn thấy kiosque bánh mì Nguyễn Văn Ngãi trên vỉa hè của Bưu Điện, nhìn dinh Norodom chưa bị thả bom v.v…một thứ Saigon bình yên tuy chiến tranh khắp nước. Từ trên lầu cao của Viện Định Chuẩn, nơi đánh dấu cuối đường Saigon của tôi, tôi nhìn xuống công viên trong bóng mát của những cây sao, thấy cháu tôi cầm chiếc đồng hồ Seiko không người lái và hai cửa sổ chờ người mua.
Hôm qua cháu vừa học mẹo mới, dùng kem đánh răng và lá mít chà hết những đường vẹt trên mặt plastic, mới nguyên như xưa. Phút cuối ở Saigon tôi nhìn công viên bóng mát giúp người Saigon thành những tư bản mại sản, như cháu tôi bán cái đồng hồ Seiko không người lái và có hai cửa sổ, Saigon thành một chợ trời, bán cả bài vị, lư hương, đèn đồng trên bàn thờ..

Saturday, November 14, 2026



Bảo Sanh Viện Định Tường, thời VNCH

SAO BAY VÙNG TRỜI SA ĐÉC
Tôn Thất Tuệ 


Hôm đến hòn đảo du lịch Key West, Florida, tôi mê mấy điếu xì gà Cuba cuốn tay tại chỗ ngay trước mắt. Chính vì sự phá lệ nầy (bỏ thuốc đã 15 năm) mà tôi không để ý đến hàng cây đã thả xuống đường những thứ giống y hệt, nhưng nhỏ hơn chỉ bằng phân nửa, những trái dầu bay bay trong gió ở Saigon. Thị Xã như muốn giữ chúng lại trên đường phố, để du khách bước qua nghe xào xạc, ai nhạy cảm quá mức sẽ xưng tội đạp gãy đôi cánh thiên thần của những trái hay hoa khô nầy.

Mãi đến nay đã 15 năm, nhờ bài thơ Cánh Sao Bay và lời giải thích của tác giả Du Ngoc Pham, tôi mới biết những trái dầu "em" ở Key West hẳn là những trái cây sao, xem như những hoa sao. Ấy, những cánh sao bay là trái sao hay sao có cánh thiên thần, bay mãi như hoa "anh", cây dầu, Saigon, làm nên cái xao xuyến dật dờ cho những ai từ xa đến Hòn Ngọc Viễn Đông. Tức là tác giả không đi tìm nhặt những ánh sao trên trời xa như nhạc sĩ Vũ Thành.
Nhìn xuống đất nhé thì thấy Cô Ba già xem bói. Bạn muốn cầu gia đạo, cạo da đầu, đến xin một quẻ tình duyên ra sao. Ở chỗ nào? Gần cuối bài, nữ sĩ của chúng ta mới tiết lộ là Sa Đéc, làm tôi nhớ nhân vật sân khấu Bà Năm Sa Đéc xưa kia ở Saigon.

Cảnh chợ tấp nập và nơi ấy:
"Lá không đủ che trời trưa nắng hạn".
"Lá không đủ che trời trưa nắng hạn" gây cho tôi cảm khái như khi lần đầu đọc câu thơ của Tô Đông Pha: vọng mỹ nhân hề thiên nhất phương. Lá không đủ che trời nắng nên Cô Ba Thầy Bói phe phẩy cái nón là. Một cảnh tượng tự nhiên nhưng nó làm tôi nhớ lại cảnh tượng bi đát của người tỵ nạn:
em ở tạm sau những chiếc chiếu rách
móc vội che mưa nơi hành lang em nằm sau nắng.

Trời là thế, còn đất thì sao? Dạ thưa, dưới đất
"...sông Sa cần mẫn
Hết đổ vào
Rồi mãi miết chảy ra."
Sa Giang thế nào, tôi chưa thấy nhưng cứ tưởng tượng là hùng vĩ. Hết đổ vào rồi lại chảy ra. Tuần hoàn của vũ trụ như "Hoàng Hà nước từ lưng trời tuôn xuống bể không vòi trở lại" (Lý Bạch). Sự sôi động của dòng nước theo qui ước hội họa là sự sôi động của cõi lòng.

Đối ảnh, đối cảnh của dòng sông chảy mãi là những hàng cây sao, già với thời gian. Những hàng sao trước Tòa Hành Chánh, trước Bưu Điện, già nua che chở cô nữ sinh trẻ

"Mỗi ngày ... ôm cặp bước tung tăng
Chân sáo nhảy
Miệng luôn cười chúm chím
Hoa nhẹ rơi xoay tít giữa lưng trời".
Tôi đã ở Mỹ Tho, Định Tường, thời gian ngắn thuở xa xưa và nhớ lắm. Nay bối cảnh bài thơ là Sa Đéc có thể tả lại với những chữ xưa như Tòa Hành Chánh, Bưu Điện; các tỉnh lỵ xưa thường thiết kế với những chi tiết giống nhau. Tòa Hành Chánh, cái tên gợi nhớ của những ai đã làm công chức VNCH.

Những thứ xa xưa ấy ở Mỹ Tho đã mất, và Sa Déc cũng thế ấy, tác giả xác nhận những hàng sao không còn nữa. Căn phố số 37 đường Phan Thanh Giản có còn không? Nếu không còn thì vẫn còn cái thời gian nằm nôi đến tuổi đôi mươi.


Tác giả không làm gì hơn, khác hơn với mọi người:
"Chuyện đời buồn như một giấc chiêm bao".
Câu nầy nói lần thứ một tỷ cũng không vơi buồn, vẫn không là sáo ngữ ước lệ.
Sa Giang của Du Ngoc Pham hẳn còn giữ bóng những hàng cây sao thả những hoa sao bay giữa vùng trời Sa Đéc xa xưa thời oanh liệt, còn bay trong tâm hồn người xa quê.
#
CÁNH SAO BAY
Ngoc Du Pham
Ai nhớ chăng hàng sao nơi bến chợ
Cơn gió về lại xoăn tít hoa bay
Gốc sao già cô Ba ngồi xem bói
Người lại qua ...
Xem một quẻ cầu may.

Chợ tấp nập người mua và kẻ bán
Người ngồi xem
Kẻ đứng ngó - hiếu kỳ
Lá không đủ che trời trưa nắng hạn
Cô Ba ngồi phe phẩy nón lá
Trông.

Ai nhớ hàng sao ngang tòa hành chánh
Mỗi ngày ai ôm cặp bước tung tăng
Chân sáo nhảy
Miệng luôn cười chúm chím
Hoa nhẹ rơi xoay tít giữa lưng trời.

Ngửa mặt lên, xòe bàn tay hứng vội
Hoa trêu người cứ lả chả xoay quanh
Không bắt được
Đành nhặt hoa dưới đất
Gom về nhà kết thành những vòng xinh.

Ai nhớ hàng sao đường vào bưu điện
Đường lạ xa bỗng thân thuộc quá chừng
Ai gửi ai những vần thơ nắn nót
Để ai về xao xuyến nhớ người dưng.

Tự bao giờ hàng sao sừng sững đấy
Gốc già nua vẫn cao ngạo bên đời
Sao lặng lẽ nhìn sông Sa cần mẫn
Hết đổ vào
Rồi mãi miết chảy ra.

Tuổi học trò năm tháng cũng dần xa
Ai bỏ lại dòng Sa giang thơ mộng
Những đêm rằm vầng trăng chênh chếch bóng
Hàng sao buồn ngơ ngẩn ngắm trăng treo.

Ngày trở lại ...
Hàng sao không còn nữa
Nhớ hoa sao bay xoăn tít thuở nào
Chuyện đời buồn như một giấc chiêm bao
Tìm kỷ niệm qua những đêm mộng ảo ...

Sa Đéc trong tôi ...lẽ nào quên được
Từ thuở nằm nôi đến tuổi đôi mươi
Phố 37 đường Phan Thanh Giản
Cầu Nhà thờ tiếng chuông vọng
Ngân vang.

Tuesday, November 3, 2026

Chuối sứ, chuối già ....



Chuối Sứ, Chuối Già, Chuối Cau ....

Tôn Thất Tuệ

Lần thứ hai tôi đến, cô ấy bảo tôi ngồi chờ cô đi chợ mua chuối về làm chuối chưng cho ăn. Nhà sít ngay chợ Vườn Chuối đường Phan Đình Phùng Saigon. Cô ấy đi, tôi thấy buồn cười, chuối chưng thì có quái gì quí; chuối gần chín chưa ăn được đem hấp chưng hơi, hông, là ăn, thế thôi. Cô đi về và cùng đứa em trai nạo dừa khô. Tôi tiếp tục đọc nốt cuốn sách và đốt luôn ba bốn điếu Bastos xanh. Tôi sực nhớ một lần được người quen mời đi tiệm sang ăn cơm tấm, tưởng bị chơi khăm mời ăn cái thứ cơm nghèo nhất, tấm vụn mà nhiều sạn cát; nhưng cơm tấm Saigon sau mới biết có bì chả, một miếng sườn chiên, dưa leo, nước mắm ngọt như ăn bánh bèo Huế. (Tấm hai đầu hạt gạo dòn hơn phần giữa; sừng sựt nhai vui vui, có thì giờ ngẫm nghĩ sự đời; tấm bằng giá gạo vì dùng để làm bún hay bánh ướt, dòn hơn dai hơn). Nên cứ chờ vì Nam Kỳ rất “kỳ” không như Trung Kỳ.

Cô ấy sau nầy là vợ “bé” của tôi; bé trong ngoặc kép, là bé bỏng nhỏ hơn 10 tuổi, bây giờ là “má non” của tôi, sếp của tôi, my boss.

Thì ra chuối chưng là chuối chín mụp, nấu như nấu chè, có hột bột bán, nước cốt dừa, có cả táo tàu, và nhiều thứ khác. Trái chuối nhờ nóng mà có độ đường tăng, và có mùi thơm như mấy năm trước có bán dầu chuối, hình người Ấn Độ khuân một vai đầy chuối, làm tại Singapour; về sau va ni thay vào. Cái đó Nam Kỳ gọi là chuối chưng mà không có chưng hấp bằng hơi nước nóng.

Chuối nầy muốn “chưng” phải chuối sứ trong hình, chín, vỏ gần đen và mỏng. Nhưng tôi ở Huế gọi chuối nầy là chuối mật mốc.

Cậu tôi là trưởng họ trông coi nhà thờ (từ đường); chi thì chi, đến tết ông phải có một buồng chuối mật mốc xanh để mỗi bàn thờ có một nải chuối cúng, chuối xanh lâu chín, qua đến mùng sáu mùng bảy chỉ ướm hườm mà không rụng rã.

Chuối hột; hột chín ngâm rượu thơm ngon

Ra Huế mà muốn mua chuối sứ, bạn sẽ có trái chuối hột, chuối chát, chuối xanh ăn sống hay bóp thấu, gần như trái plantain của Nam Mỹ. Nhiều nhà không muốn trồng chuối sứ hay chuối đá vì “có ma” đêm đêm ma kêu rẹo rẹo,  rắc rắc; thân chuối cao to gồm nhiều bẹ khi gió thì chuối vặn mình sinh tiếng ma trêu.

Khi ra nước ngoài, bà con trồng cây chuối như cây chưng trước nhà, cây quý. Nhưng Huế trồng chuối sau nhà. Chuối sau cau trước.

Gió đưa cây chuối sau hè /Anh theo vợ bé bỏ bè con thơ.

Trong Nam lẫn ngoài Trung, thân chuối non ăn gỏi (nộm) gà xé hay tôm thì số dách. Nhưng từ chiến tranh 1945 cho đến gần 1954, chúng tôi ăn dưa chuối, là thân cây chuối thái mỏng ướp dưa muối qua đêm và chấm nước  kho và cơm gạo đỏ, là nhất rồi. Xắt chuối heo ăn thì dễ, cây chuối nào cũng được, lát dày chả sao vì sẽ vằm nát trộn cám. Nhưng cho mình ăn làm dưa thì khổ lắm; cây chuối cũng hiếm; cây chuối đã có buồng thì tách từng bẹ, lấy bẹ non trong cùng quanh cái cồi (lõi), cuốn lại với nhau thành khúc tre rồi xắt ngang như xắt thuốc cẩm lệ; bẹ nào vừa thì tước vỏ bên ngoài giữ phần mền rồi làm như trên.

Tôi chỉ nghe nói chưa thấy ăn củ chuối vì đói; chỉ biết củ chuối nấu canh cá nhám (shark) với măng chua thì thầy tu, chân tu nhé, bỏ chùa ăn mặn. Huế chưa biết nấu ốc với củ chuổi kiểu Bắc.

Vì sợ ma nên chỉ trồng chuối mật mốc; lá chuối loại nầy và chuối sứ có thể dùng để gói bánh nậm, bánh tét mới thơm. Còn thứ chuối cau trái nhỏ và không ngon, lá hay bắp chuối đắng nghét. Chúng tôi ít trồng chuối ba lùn trong Nam gọi là chuối già cui, loại chuối quốc tế như chuối Cavendish.

Lại quên nói về bắp chuối ăn sống, ăn ghém với bún bò, cơm hến; bắp chuối  xé bóp với rau quế như thịt gà. Huế không nhiều món như trong Nam, nào là chuối xào dừa, chuối nướng, chuối chiên.

Nói dùng lá chuối để gói mắm nêm, nước mắm, dầu phụng ai mà tin. Xưa kia không có bịch nylon, mà nước mắm, dầu … chỉ có tiền mua từng chụt, bằng ba bốn muỗng canh. Vì vậy, lá chuối đem hơ nóng thì mềm để “đùm” mắm nêm, nước nắm, dầu phụng. Lá chuối khô có thể gói ruốc.

Xưa kia, tre sống với mình từ khi mẹ sinh dùng dao tre cắt rốn, đến chết dùng tre làm chốt nêm đóng hòm. Giữa sống và chết còn vô số chuyện khác như đũa, thúng, mũng, vũ khí… kể mệt nghỉ. Nhưng nay có lẽ cây chuối sẽ in nếp trên tâm hồn người mình.

Tự nhiên một điều rất hiếm đến trong đầu tôi, qua gần 80 năm để có một hình thái sầu tư khó tả. 1945, 1946…chị ruột mẹ tôi (mẹ nuôi của tôi) tách những bẹ chuối già từ thân cây chuối sứ, lạng lớp mềm bên trong đem phơi, cuốn thành những cuộn băng cứu thương (compresse) cho các anh tôi đem theo khi lên đường. Chút đó mà liên quan đến hai thế hệ. Vào thời ấy, họ đang làm ra những bong bóng nhiều màu sắc như thổi xà bong hay những bong bóng nước ở các phông tên hòn non bộ. Những bong bóng xinh tươi ấy rồi một ngày vỡ tung và thành những cơn bão tan nát sự đời, người và vật đều bay theo.

Hóa ra không thể ra khỏi không gian và thời gian, không thể giải thoát cho dù đã giác ngộ. Những tấm băng bẹ chuối của dì tôi không thể băng kín vết thương lòng của nhân thế, người ơi!

Monday, October 26, 2026






NHỚ NGÀY XƯA MƯA GIÔNG...
Kim Ân
Hôm nay đổ gió trời giông bão
Vài hạt mưa rơi giữa nắng hè
Hương đất nồng nồng bay hư ảo
Đưa hồn lạc bước trở về quê...
Cứ độ nắng hè trời oi a?
Cơn giông chợt lại trận mưa rào
Cây xanh tắm gội tươi màu lá
Đất ấm, mùi phèn ngái hương cau.
Những bụi lục bình rủ nhau đi
Giòng sông Vàm Sáng nước màu chì
Trôi lên dạt xuống hoa tim tím
Giang đĩnh neo buồn ngắm hoa đi..
Chợ nhỏ Phong Điền hai dẫy phố
Đất dẻo thương người dính kẽ chân
Lè tè mặt đất chiếc bàn gỗ
Khen khét cà phê, mưa lâm râm.
Thủa ấy rất buồn chàng lính trẻ?
Cơn mưa ập đến nhớ nhà ghê
Giang đĩnh vòng quanh sông lặng lẽ
Cà phê chợ nhỏ lối đi mòn...
Hôm nay chợt đổ trời giông bão
Vài giọt mưa rơi giữa nắng hè
Thầm nghe thương nhớ đầy tâm não
Ngày đó dẫu buồn trên đất quê...


FB Kim Ân

Sunday, October 25, 2026

đêm của Huế


đêm của huế

Tôn Thất Tuệ

Đêm của Huế ngày xưa buồn rất đẹp

buồn của tâm hồn đau đớn những xa xưa

buồn ai oán như tiếng rao hột vịt lộn.

Lộn đất trời lộn cả lòng ta;

Lộn úp mề mà đã chết nhăng răng

Bước xuống thuyền thì đã có kẻ phản bội

Chụp đầu ta đem luộc trứng vịt tươi.

Thôi cũng được,

để ta nếm chút rau răm cay đắng.

*

Đêm của Huế buồn vô hậu

Không vì em thì ta đã nhảy xuống sông.

Bên ni sông ta xem là vùng địch chiếm

nhưng bánh mì cơm gạo thiếu chi.

Bên kia sông còn sót lại nắng chiều

dư vị của một ngày nắng đẹp,

gọi đất Hàm Nghi; đất rất buồn đất khóc

bước vào đêm, có khi bụng đói ngủ ngon hơn.

*

Đêm của Huế, nhiều khi là đêm dài của lịch sử.

Huế của mình đau thương nhiều nhất trong lịch sử

tính từ ngày Chúa Nguyễn vô Nam.

Đêm của Huế là đêm của âm hồn

ngồi nguyền rủa gốc cây sanh quanh miếu

đêm oan hồn cũ mới đem đọ nhau vết thương thân thể,

bằng súng máy, bằng đao, bằng lưỡi cuốc, bằng búa tạ ….

Đêm của Huế ngày xưa buồn vô hậu.

24.06.2021

Sunday, October 18, 2026

dòng sông mắt thẫm

 

                    Amazon River
                          Amazone. 
Dòng Sông Mắt Thẫm
Tôn Thất Tuệ

Kìa cái tên quái dị đến bên người
tên trĩu dẻo ngoằn ngoèo như rắn
tên nhiều tay hóa phép nàng tiên
nào phải tên em với ngàn sợi tóc
tà áo xanh cuốn mãi trong chiều
sao lại đến trong đầu anh lạ quá:
Amazone, dòng sông dài bí ẩn

Anh ngẩn mặt lên trời xin giọt nước
của rừng mây trôi dạt phương nao
về một chốn dòng sông hùng vĩ
không tiếc gì hương gió cho ngàn rêu.
Con cá sấu nằm quên ngoài nắng
ngẫm nghĩ hoài câu thơ thuở nọ:
Hoàng Hà nước từ lưng trời
tuôn xuống bể không vời trở lại*
Anh ngâm theo:
Đài gương soi mái tóc
sáng như tơ mà chiều lại như sương.*

Amazone tên gọi của dòng sông
thân củi mục băng ngang ghềnh đá
ngẩn lên trời nhìn mây cao nhiệt đới
tụ muôn phương giọt nước khóc đời
thêm biển nước tràn dâng nguồn khơi mới.

Amazone nằm đâu em nhỉ
mà anh quen hơn cả dáng em đi
mà sông dài sâu m sông sâu
chiều xuống chậm đi theo dòng nước
ai thản buồn đếm tiếng bèo xanh.
Amazone nguồn khơi cuồng cuộng
chạy lên trời rồi lại biển khơi.
Những chiếc bách như bàn tay non dại
vẫn trôi hoài không thấy nỗi mong manh
khi cơn gió thổi xa bờ êm ấm
dáng dật dờ con nước nhửng ròng xuôi.

Amazone ở phương nào em nhỉ
trí óc anh mung lung mờ ảo
anh chỉ biết là dòng sông dài lắm
như dòng đời xoắn quyện vết tang thương
cũng có lúc hát vang bình minh sáng
nỗi u hoài móc trên ngọn lá dừa cong.

Này em hởi dạy giúp anh bài địa lý
ở nơi đâu anh tìm gặp Amazone.
Em nín thinh trong dòng sông mắt thẫm.
Ôi quý thay phút lắng yên ngà ngọc,
cả dòng đời trôi chảy cả dòng sông;
em ủ rũ lá dừa cong muốn khóc
em cười tươi bình minh ca ngợi.
Em khơi ngôi một nguồn khơi mới
như dòng sông ôm cả những dòng sông.-


                  *Lý Bạch

Tuesday, October 13, 2026

Nam ai, nam bình, Gia Long, Phú Xuan . . .

 




Nam ai, Nam bình, Nietzsche, Gia Long, Phú Xuân, v.v…

Tôn Thất Tuệ

Còn nhớ chừng 1953, 1954, Huế rộ phong trào đi biển Thuận An mùa hè. Xe đạp từng đoàn qua Đập Đá xuống Chợ Mai, Chợ Nọ v.v… đi đò qua phá rồi mới tới bãi biển, cắm trại dựng lều. Tuy chưa thành thời thượng, các nàng (bây giờ trên dưới 80) bắt đầu khoe cặp giò với áo tắm bain de soleil. Một lần tôi qua đò đã tối, trăng đã lên. Bến khá vắng, mà người đi phần nhiều là dân trong vùng. Một vị trung niên áo bà ba thay cô lái mà đưa người sang bến. Ông hò từ đầu chí cuối. Tôi nhớ được câu ni:

Thiên sanh nhơn hà nhơn vô lộc

Địa sanh thảo hà thảo vô căn

Một mình em đứng giữa bọng thuyền dưới nước trên trăng

Biết ai vô đây mà trao duyên gởi nợ cho bằng thá gian?!

Tôi chưa đọc chưa nghe lần thứ hai. Nhưng tôi thích lắm. Nay tìm gặp trong bài diễn thuyết ở Saigon 1933 của Thái Nam Vân. Trước khi đọc bài nầy, tôi thương yêu câu hò đúng như tinh thần của Pierre Loti: Aime ce que jamais tu ne verras deux fois, hãy yêu thương những gì bạn không thể thấy hai lần.

Thái Vân Nam cho rằng những câu ca dao bắt đầu với những dòng chữ Hán chỉ có ở Huế.

Hai câu chữ Hán không hẳn được mượn chỉ để gieo vần; mà làm nền cho một nhân sinh quan không cao mà siêu, thấm thấu, như đạn xuyên táo, như mưa nguồn cây lớn cây nhỏ đều hút nước no đủ. Nhân sinh quan nầy là: em đứng giữa trăng và nước giữa trời và đất. Em cùng trời và đất trong thế chân vạc, vững như kiềng.

Âm vọng (écho) và tâm ý vọng (vocation) đều rộng lớn vì em còn nghĩ đến mọi người là thá gian (thế gian). Nhưng trong thá gian ấy, em chỉ sẽ trao duyên gởi nợ cho một người, chưa biết là ai mà không mâu thuẩn với ai cả, không đấu tranh giai cấp, không kèn cựa ý thức hệ. Nhưng em ngầm hiểu, người ấy miễn là người, không phải là ác quỷ mặt người, không phải là thiên thần quái dị.

Đồng thời em ở trong bọng thuyền, trong một khung cảnh thực tế như một ngôi nhà, như một xóm làng. 

Phần phụ câu ca dao nầy giúp tôi khá nhiều, làm tôi không bận bịu cần được người khác nhớ ơn. Nào có ơn gì đòi người ta nhớ. Những điều thế gian cho là việc lớn cho là giúp đỡ, như nhớ ơn lãnh tụ anh minh, đều là vô sở trụ. Nếu tôi biếu người khác 10 đồng, ấy là lộc của người ấy, là ân sủng thiên hựu, hay chính là thiện nghiệp quả của người ấy, còn tôi chỉ là người đưa thơ. Hà nhơn vô lộc là nghĩa nó như vậy. Hà thảo vô căn? Gốc rễ của tôi từ vĩnh cửu, như cây bầu nhà tôi có rễ tận Thanh Hóa.

Tôi nói quá nhiều vì mừng tri ngộ bài diễn thuyết của Thái Nam Vân, 1933, sáu năm trước khi tôi chào đời.

Tài liệu song ngữ nầy là kết quả thuyết trình Huế & ses Chansons tại trụ sở Hiệp Hội Giáo Chức Nam Kỳ (Société d’Enseignement Mutuel de Cochinchine) và được diễn giả dịch qua Việt Văn (Huế và Ca Dao Huế) để in thành sách mỏng (brochure) với 20 trang.

Thật khó lòng mà đoán mục đích tối hậu của bài diễn thuyết. Với những vị nhạy bén chính trị (au sens politique), Thái Nam Vân đưa ra một lời kêu gọi cho chủ trương quốc gia (nationaliste), khéo léo và bất ngờ tiếp theo sự mô tả lịch sử xứ Huế theo dòng lịch sử chung của Đàng Trong, tiếp theo sự trình bày chuyên nghiệp về âm nhạc xứ Huế. Nam ai là gì? Nam bình là gì? Đâu là mái đẩy, tứ đại cảnh, lưu thủy, hành vân….

Thái Nam Vân chú ý đặc biệt nam ai, như tiếng kêu bi ai, sầu thảm, phẩn nộ của một giống nòi đã chết (đừng hiểu là dân tộc Chàm) nhưng giống nòi nầy không muốn chết nữa. Vế thứ hai “không chết nữa” nằm trong nam bình (nam ng). Thái Nam Vân không cho nam bình tính chất hùng tráng như âm nhạc tây phương, ông cho nam bình là thái độ quân tử, hùng tráng ở nội lực hơn là diễn võ dương oai. Nam bình là một nhận chân sự thể đau buồn để rồi không buồn nữa mà hành động để không chết nữa. Thái Nam Vân cho rằng thái độ tích cực ấy tương ứng với “tinh thần Nietzsche” mà thanh niên sẽ chấp nhận để xây dụng một nước Việt mới.

Bài diễn thuyết chấm dứt với đoạn nầy:  Ce peuple se meurt, c’est un fait, et vous l’avez constaté dans le caractère de sa musique et de ses chansons. Ce peuple ne veut pas mourir, c’est un autre et vous pouvez l’observer autour de vous. Mais pour revivre d'une vie nouvellle, il a besoin de faire sien cet esprit nietzschéen … Cet esprit, j’espère bien que la jeunesse annamite présente l’aura, pas trop, mais suffisamment, pour bâtir l’Annam Nouveau.

[Dân tộc nầy đang chết đây, sự đó quý vị đã thấy trong điệu nhạc, tiếng ca dao. Dân tộc nầy chưa muốn tiêu diệt, sự đó quý vị cứ trông ngay vào chung quanh mình thì biết. Nhưng mà muốn sống lại cái đời mới, thì tôi tưởng phải có cái tư cách nietzschéen. Cái tư cách nầy, tôi rất mong là thanh niên ngày nay đều có, không nhiều lắm mà vừa vừa thôi, để đào tạo lên cái Tân Việt Nam vậy.]

Đoạn nầy cho phép nói Thái Nam Vân nêu lên một lời kêu gọi chủ nghĩa quốc gia. Thật vậy, buổi diễn thuyết xẩy ra trong thời gian không riêng VN mà cả ĐNÁ đang đặt vấn đề quốc gia, dân tộc và chủ quyền.

Người Huế tên Thái Nam Vân nói chuyện ở Nam Kỳ, ông không bị chia lìa theo tổ chức hành chánh thuộc địa trung nam bắc, vì đặt vấn đề dân tộc. Tuy đề tài là âm nhạc Huế, diễn giả nói rằng những thâm thúy tinh anh, những ước nguyện có chút khác biệt rất nhỏ về hình thức, là những đặc tính chung của dân tộc, của Trung Nam Bắc.

*** Hai mươi trang sách không nhiều lắm. Thái Nam Vân nhấn mạnh tính chất hữu tình êm dịu mà thiên nhiên đã cho đất Phú Xuân mà ông dịch là “Riche Printemps”. Ông đã trích dẫn rất nhiều sách sử, cho biết Huế xưa đã có một lịch sử đặc biệt, là một đế đô như chúa Nguyễn Phúc Khoát đã định danh cho nơi Đàng Trong làm thủ đô. Quân đội hùng mạnh, có thủy quân, bộ binh, tượng binh, có cung phi mỹ nữ, có văn quan, có võ quan.

Lịch sử xứ này đánh dấu bởi việc Nguyễn Hoàng cho lập tháp Linh Mụ, và kinh đô hình tượng từ khi Sãi Vương thiên đô từ Ái Tử Quảng Trị vào đây. Nhưng những kiến trúc đền đài ấy đều bị phá hủy khi Tây Sơn chiếm.

Đọc đến đấy, chúng ta có thể suy nghĩ thêm. Những cung điện đền đài ấy tốn kém công quỹ và tiền bạc của dân chúng. Trong Nam dẫu nhiều tài nguyên hơn vẫn chưa phát triển. Chúa Nguyễn Phúc Khoát xuất thân là một người khiêm nhường đã không chịu theo đề nghị xưng hoàng đế mà chỉ giữ tước vương như một chư hầu của nhà Lê.

Nhưng chúa đã để cho người bà con là Trương Phúc Loan lộng hành, đưa chúa vào đường ăn chơi bỏ bê chính sự. Trương Phúc Loan không cho con chúa là Nguyễn Phúc Luân, nối ngôi; Nguyễn Phúc Luân chính cha của Nguyễn Ánh. Nhờ thế yếu ấy mà anh em Tây Sơn đã chiếm toàn cõi. Chúa Nguyễn không những mất kinh đô Phú Xuân mà còn mất cả Gia Định, hậu cứ kinh tế xã hội quan trọng nhất.

Ở một điểm khác, Thái Nam Vân giúp chúng ta thấy nhiều sự kiện giải thích vì sao Gia Long có thêm lý do chọn Phú Xuân làm kinh đô. Tổng quát,  Phú Xuân là nơi Nguyễn Hoàng đã muốn làm đất cắm dùi để “vạn đại dung thân” phía nam Đèo Ngang (Hoành Sơn). Nhiều lần di đô, xa như từ Ái Tử, gần như Khuông Phò (Sịa) hay cả Kim Long.

Nguyễn Ánh lên ngôi 1802. Đến năm 1818, một thuyền trưởng người Anh tên Rey được yết kiến. Trong hồi ký, Rey kể lại lúc ấy Huế vẫn còn là một vùng điêu tàn. (La ville capitale n’est qu’un amas de ruines). Thật vậy, chiến tranh, hận thù đã phá hết; Nguyễn Huệ không cần phải tái thiết vì Nguyễn Huệ đã có ý định lập kinh đô ở Nghệ An.

Gia Long đã vận dụng óc sáng tạo để xây kinh thành ăn nhịp với nét hài hòa của thiên nhiên; phát triển các vùng phụ cận. Khuôn mặt kinh đô do Gia Long tạo ra. Trong cuốn Souvernir de Huế, Michel Đức Chaigneau tả đủ kinh thành và sinh hoạt của triều đình cho phép nói rằng Huế đô vẫn như xưa. Huế mà de Courcy thấy khi đến năm 1885 không khác Huế Gia Long để lại.

Nhưng tên Gia Long đã xóa khỏi tên đường Huế, Ngả Giữa Gia Long đã thành Phan Bội Châu năm 1954 khi bắt đầu chế độ Ngô Đình Diệm.

Sau khi nhắc đến sầu cố quốc, quyền cai trị vào tay người Âu, Thái Nam Vân không ngần ngại khen óc thẩm Mỹ của người Pháp. Chính quyền mới tôn trọng những kiến trúc cũ, và sự đô thị hóa Hữu Ngạn cũng hòa đồng với thiên nhiên. Nhờ đó Huế không mất nét hữu tình, như lâng lâng sống trong hoài niệm, thở những hơi thở của nền văn minh xưa, vang bóng đế quốc Đại Nam.

Người Huế đã hình tượng những nét Huế qua hòn non bộ, có sông có núi, có cây, có thú rừng, có những tịch cốc ở sườn đồi, có tiều phu, có ngư ông.

Những thứ ấy, những tiếng nhạc, những tâm tình …các thân hữu sẽ rõ hơn khi đọc đấy đủ brochure ngắn nầy. Nhưng xin lưu ý Thái Nam Vân nói về những ngày xa xưa chưa có những đổi thay văn hóa xã hội đầy xáo trộn.

Nếu, e không phải nếu mà có thật, những nhẹ êm, hữu tình, thi vị nơi ngòi bút của Thái Nam Vân không còn nữa, thì Huế xưa là một niềm thương yêu thâm sâu, câm nín tưởng như lãng quên, trong công thức của Pierre Loti: Hãy yêu thương những gì không thể thấy hai lần (Aime ce que jamais tu ne verras deux fois). Làm chi có lần thứ hai mà chộ.

Huế & ses chansons - Huế và ca dao Huế