LÝ THUYẾT QUỐC TẾ THIÊN HẠ
Tianxia as Anticosmopolitan Theory
Liam C. Kelley (Lê Minh Khai)
Trong mấy chục năm rồi, ảnh hưởng mạnh mẽ của Trung Cộng gia tăng quá mức trên địa bàn thế giới khiến một số học giả tìm kiếm những lý thuyết mới về bang giao quốc tế. Mục đích là để thay thế trật tự thế giới của Tây Phương, thứ trật tự cũ nầy không những đã chủ trì cạnh tranh giữa các quốc gia mà còn đưa đến chủ nghĩa đế quốc, thực dân và chiến tranh. Nhiều tác giả đã bắt đầu hành trình mới nầy. Người ảnh hưởng nhiều nhất là Triệu Đinh Dương 趙汀陽.
Theo ông, truyền thống tư tưởng Tàu có rất nhiều ý niệm để phát triển thành một lý thuyết mới về bang giao quốc tế và điều hợp thế giới. Đó là thiên hạ thể hệ 天 下體系.
Danh tự nầy cho thấy sự khác biệt trọng yếu giữa hai quan niệm của Tàu và của Tây Phương.
Thế giới quan của Tây Phương bắt đầu với quốc gia nhà nước. Ví dụ trật tự Westphalie hay trật tự các nước tân thời dựng nên, không phải là một trật tự thực sự mà là hệ thống quyền lực toàn cầu, một hệ thống cạnh tranh trong đó quốc gia nầy đô hộ quốc gia kia, hậu quả là chủ thuyết quốc gia và chủ thuyết phân chủng.
Trái lại, theo ông Triệu nầy, viễn tượng "thiên hạ" mang tính chất thế giới, toàn cõi chứ không phải quốc tế (giữa vài nước với nhau), sẽ giảm thiểu sự chia cắt, phân vùng.
Lý thuyết thiên hạ như một hệ thống tư tưởng chưa có trong lịch sử nhưng lịch sử cung cấp những thành tố để xây dựng hệ thống nầy. Những yếu tô nầy đã nằm trong hai chữ thiên hạ. Thiên hạ có ba ý nghĩa chính:
• quả đất, toàn thế giới dưới bầu trời
• ý nguyện chung của mọi người, tức là dân tâm 民心
• một định chế tổng thể của thế giới, một điều vô tưởng, thế giới là một gia đình duy nhất và hòa thuận.
Triệu Đinh Dương không nói có một định chế tốt đẹp như vậy, định chế làm mọi người đồng thuận hết lòng chấp nhận. Nhưng ông đã dùng lịch sử làm căn cứ lập luận. Nói theo khoa học nhân văn, ông theo khuynh hướng giải thực (decoloniality). Theo lối suy nghĩ nầy, không những đã chiếm phần lớn thế giới vào cao điểm của chủ trương đế quốc, Tây Phương đã thi hành chủ trương bạo động có suy nghĩ dự mưu chống cả thế giới bằng cách áp đặt quan niệm chia rẻ về quốc gia, chủng tộc và giới tính. Các học giả phái giải thực lập luận rằng trước khi giao tiếp với Tây Phương, rất nhiều xã hội trên quả đất đã có những viễn tượng, những tầm nhìn đa dạng và hội nhập hơn Tây Phương. Những xã hội nầy nay cần giải thực bởi chính mình khỏi những mô hình tri thức mà Tây Phương áp đặt lên đầu.
Triệu Quân có khá nhiều người nghe theo khi ông đặt hệ thống thiên hạ đối kháng với trật tự thế giới mà Tây Phương đã dựng lên. Ông được ưa thích vì nói đường lối của Tàu hay hơn. Tuy nhiên những điều ông rút ra từ cổ sử làm căn cứ lập luận đã được giải thích lệch lạc.
Thế giới quan của Tây Phương bắt đầu với quốc gia nhà nước. Ví dụ trật tự Westphalie hay trật tự các nước tân thời dựng nên, không phải là một trật tự thực sự mà là hệ thống quyền lực toàn cầu, một hệ thống cạnh tranh trong đó quốc gia nầy đô hộ quốc gia kia, hậu quả là chủ thuyết quốc gia và chủ thuyết phân chủng.
Trái lại, theo ông Triệu nầy, viễn tượng "thiên hạ" mang tính chất thế giới, toàn cõi chứ không phải quốc tế (giữa vài nước với nhau), sẽ giảm thiểu sự chia cắt, phân vùng.
Lý thuyết thiên hạ như một hệ thống tư tưởng chưa có trong lịch sử nhưng lịch sử cung cấp những thành tố để xây dựng hệ thống nầy. Những yếu tô nầy đã nằm trong hai chữ thiên hạ. Thiên hạ có ba ý nghĩa chính:
• quả đất, toàn thế giới dưới bầu trời
• ý nguyện chung của mọi người, tức là dân tâm 民心
• một định chế tổng thể của thế giới, một điều vô tưởng, thế giới là một gia đình duy nhất và hòa thuận.
Triệu Đinh Dương không nói có một định chế tốt đẹp như vậy, định chế làm mọi người đồng thuận hết lòng chấp nhận. Nhưng ông đã dùng lịch sử làm căn cứ lập luận. Nói theo khoa học nhân văn, ông theo khuynh hướng giải thực (decoloniality). Theo lối suy nghĩ nầy, không những đã chiếm phần lớn thế giới vào cao điểm của chủ trương đế quốc, Tây Phương đã thi hành chủ trương bạo động có suy nghĩ dự mưu chống cả thế giới bằng cách áp đặt quan niệm chia rẻ về quốc gia, chủng tộc và giới tính. Các học giả phái giải thực lập luận rằng trước khi giao tiếp với Tây Phương, rất nhiều xã hội trên quả đất đã có những viễn tượng, những tầm nhìn đa dạng và hội nhập hơn Tây Phương. Những xã hội nầy nay cần giải thực bởi chính mình khỏi những mô hình tri thức mà Tây Phương áp đặt lên đầu.
Triệu Quân có khá nhiều người nghe theo khi ông đặt hệ thống thiên hạ đối kháng với trật tự thế giới mà Tây Phương đã dựng lên. Ông được ưa thích vì nói đường lối của Tàu hay hơn. Tuy nhiên những điều ông rút ra từ cổ sử làm căn cứ lập luận đã được giải thích lệch lạc.
Ví dụ vô ngoại 無外 được Triệu Đinh Dương xem là tính chất toàn cầu (worldness) của thiên hạ, không có cái gì ngoài thiên hạ; thiên hạ là thế giới, không có cái gì được quan niệm là to hơn rộng hơn thế giới, trong nghĩa thế giới là vũ trụ. Thiên hạ không có phân biệt chủng tộc, biên giới, thiên hạ là một gia đình, không có gì ngoài gia đình. 天下爲家而無外 thiên hạ vi gia nhi vô ngoại.
Triệu Đinh Dương củng cố lý thuyết bằng hai tài liệu xưa.
Sách Độc Đoạn 獨斷 của Thái Ung 蔡邕 (133–192) có câu Thiên tử vô ngoại, dĩ thiên hạ chi gia 天 子無外, 以天下為家
và Hán Sử 漢書 có câu Thiên Tử dĩ tứ hải vi gia 天子以四海為家.
Trong lối diễn dịch của Triệu Đinh Dương, thiên hạ là chủ thể, như một gia đình, ngoài gia đình không gì được quan niệm là có. Nhưng trong những tài liệu ông liệt kê, Thiên Tử là chủ thể cùng nhãn quan của chủ thể ấy. Thiên Tử thấy gì? không phải là thế giới mà là toàn dân và đặc biệt những nhân vật quan trọng giúp thiên tử cai trị vương quốc. Tác giả đã bỏ qua đoạn chính yếu trong chương Thiên Gia 天家, 百官小吏 之所稱, 天子無外， 以天下為家， 故稱天家 Thiên gia: bách quan tiểu lai chi sở xưng; thiên tử vô ngoại dĩ thiên hạ vi gia. [Thiên gia là danh xưng chung cho tất cả triều thần và quan lại. Đối với Thiên Tử ngoài ra không có gì nữa; Thiên Tử lấy thiên hạ làm nhà. Cho nên gọi là đại gia đình, thiên gia]. Thiên hạ không phải là thế giới, một không gian địa dư. Thiên Hạ là những người giúp vua cai trị, quan lại các cấp và nhà vua xem mọi người như nhau chung trong một gia đình.
Về câu trích từ Hán Sử, cần đặt lại trong hoàn cảnh lịch sử để hiểu chính xác, nó nằm trong chương kể việc xây cất kinh đô vào những năm đầu của Hán Triều. Khi thấy nhiều dinh thự tráng lệ (壯麗), Cao Đế 高帝 202–195 BCE bất bình la rầy thuộc cấp: thiên hạ vẫn còn bất an, còn nhiều kẻ chưa thần phục, tức là còn nhiều việc quan trọng hơn phải làm. Viên chức phụ trách biện bạch: thiên hạ chưa yên, chưa thần phục, cho nên lúc nầy là lúc cần xây các dinh thự nầy. Thiên Tử lấy bốn biển làm nhà. Vậy nếu cung điện không đủ to lớn thì không thể cho thấy uy quyền to lớn của vương triều (trọng uy 重威).
No comments:
Post a Comment