trách nhiệm quốc tế che chở thường dân

Người Iran lưu vong yêu cầu HK can thiệp

TRÁCH NHIỆM CHE CHỞ THƯỜNG DÂN  

How Good Intentions Helped Pave Trump’s Road to Iran

Amanda Taub • New York Times March 7, 2026

 

Nếu Iran như thường lệ tiếp tục sát hại những người phản đối ôn hòa thì HK sẽ đến cứu. TT Trump đã viết như vậy trên web Truth Social khi đầu tháng giêng dân chúng ùa ra ngập đường phố Iran trong lần biểu tình chống chính phủ lớn nhất trong lịch sử. Ông viết tiếp: chúng tôi đã so cung gom tên và sẵn sàng lên đường".

Như để đáp ứng, Iran giết hằng ngàn người phản đối. Và HK vẫn bình chân như vại, trái với những lời tuyên bố to lớn, mãi cho đến .... Feb 28, 2026  HK và Do Thái mới tấn công.

Khi bom nổ, Trump đưa ra một số lời biện minh: Iran bắt người Mỹ làm con tin năm 1997, dùng các lực lượng đàn em ở Trung Đông gây tác hại nhiều thứ và nhất là không chịu từ bỏ chương trình hạch nhân. Nhưng những tiếng vọng về nhân đạo được nghe từ câu lạc bộ vây cánh của ông. Thượng nghị sĩ Lindsey Graham nói Giáo lãnh Iran và bộ hạ đã sát hại bao người phản đối bất bạo động, đánh phụ nữ đến chết vì không đội khăn đúng cách, nuôi dưỡng các tổ chức khủng bố ba bốn chục năm rồi. Có ai muốn sự thể nầy tiếp tục thì đưa tay coi.

Những tâm tư ấy cũng được diễn tả qua những người bất đắc dĩ phải chỉ trích chống đối. TT Pháp Macron nói: Không thể chấp nhận cuộc oanh kích Thái Mỹ vì nằm ngoài luật quốc tế nhưng lịch sử không thể thương khóc những kẻ đã giết hại dân chúng của chính mình.

Tuy vậy ít ai tin rằng nhân đạo là động lực chính của ông Trump. Ông đã nói từ lâu không cần luật quốc tế. Cuộc chiến đã gây bao tử vong cho thường dân; một trái bom nhắm vào căn cứ hải quân đã lọt vào một trường tiểu học, vô số trẻ em đã chết oan.

Tuy nhiên, vấn đề cứu người như một cứu cánh, dù Trump có muốn hay không, sẽ là đường nét chính trong lập luận nền tảng biện giải cuộc chiến mới nầy, cuộc chiến sẽ thay đổi trật tự thế giới từ khi chấm dứt Chiến Tranh Lạnh.

•

Theo luật quốc tế, bạo động chỉ được sử dụng chống trả tấn công bằng quân sự hay được chấp thuận bởi Hội Đồng Bảo An LHQ. Không được quyền xâm chiếm một quốc gia để bảo vệ thường dân của chính quốc gia nầy, dù chính quyền sở tại bách hại dân chúng. Các điều khoản nầy giúp cho các chính phủ và các tổ chức bán quân sự tự do tàn sát, cầm tù, tra tấn người phản đối, tự do làm mọi thứ độc ác như diệt chủng. Bao nhiêu người đã phản đối thứ luật lệ nầy.

Chủ thuyết “Responsibility to Protect,”  [R2P] Trách Nhiệm Bảo Vệ nhằm thay đổi bế tắc nầy xuất hiện vào thời kỳ oanh liệt của khuynh hướng tự do. Ấy là lúc HK và đồng minh cùng các định chế quốc tế tin tưởng rằng nhiều khi quyền lực là sức mạnh của lẽ phải, cho dù vi phạm luật quốc tế.

Năm 2014, Putin chiếm Crimea, nói là để bảo vệ người nói tiếng Nga trên đảo nầy khỏi bị tiêu diệt. Đến 2022, Putin xua quân vào Ukraine nói để ngăn chận cuộc diệt chủng hằng triệu người.

Năm 1999, trong thời khủng hoãng Kosovo, tổng thư ký LHQ Kofi Annan, trong bài lình luận trên báo The Economist, yêu cầu cộng đồng thế giới suy nghĩ lại về cuộc diệt chủng mấy năm trước ở Rwanda. Xin hãy tưởng tượng giá như trong những ngày đen tối trước khi thảm họa bắt đầu mà có một liên minh nhiều quốc gia can thiệp bảo vệ người Tutsi thì hay biết mấy; nhưng Hội Đồng từ chối, không cho phép làm; liên minh ấy đã ngồi không trong khi những hãi hùng chết chóc tiếp diễn.

Mặc dù chưa có ưng thuận của Hội Đồng Bảo An, các nước Nato đã can thiệp vào Kosovo vì họ đứng về phía luân lý. Một ủy ban quốc tế đã kết luận rằng các cuộc không tập của Nato ở Kosovo là bất hợp pháp nhưng hợp tình chính thống (illegal but legitimate). Tính chất luân lý đã thắng tính chất pháp lý.

Sau chiến tranh lạnh, trường hợp Kosovo không phải là duy nhất. Trong thế giới, nơi HK đứng đầu, còn biết bao nhiêu vụ khác thường dân bị chính quyền giết hại. Số ít ví dụ: Rwanda, Nam Tư, Tây Phi, Congo, Somali, Haiti. Trật tự thế giới sau thế chiến 2 ngăn chận quốc gia nầy chiếm quốc gia kia nhưng hậu quả là không cho phép các quốc gia bên ngoài vào cứu thường dân bị chính quyền sở tại sát hại, thanh trừng kỳ thị.

1999, người Kosovo nạn nhân diệt chủng của Serbie

Năm 2000, chính phủ Canada thông báo thành lập một ủy ban quốc tế nghiên cứu ấn định lúc nào thích ứng cho một quốc gia quyết định động binh chống một quốc gia khác để bảo vệ thường dân của quốc gia thứ hai nầy. Năm sau, Ủy Ban nầy đã tường trình kết quả nghiên cứu dựa trên tinh thần R2P, trách nhiệm bảo vệ. Năm 2005, bản tường trình được đưa ra thảo luận tại Đại Hội Đồng và được 170 thủ lãnh quốc gia đồng thanh chấp thuận.

Những nguyên tắc mới nhằm bố túc chứ không hủy bỏ hệ thống quốc tế. Thứ nhất: quốc gia có trách vụ bảo vệ mọi công dân. Thứ hai: các quốc gia khác có nghĩa vụ giúp quốc gia nầy thi hành điều vừa nêu. Thứ ba: khi một quốc gia không thi hành trách vụ nói ở nguyên tắc thứ nhất thì cộng đồng quốc tế sẽ hành động can thiệp.

Theo các điều lệ được chính thức thông quá, mọi can thiệp theo nguyên tắc thứ ba phải được Hội Đồng An Ninh chấp thuận. Nhưng ngay từ đầu, các hoạt động quân sự nầy vẫn được xúc tiến không cần Hội Đồng chấp thuận.

 

2011 Nato thả bom Tripoli, thủ đô Libya

Năm 2011, dân chúng Lybia biểu tình chống chế độ độc tài tham nhũng bị chính quyền Gaddafi đàn áp không nương tay. Hội Đồng chấp thuận cho các nước hội viên tùy tiện hành động để cứu thường dân. HK dưới danh nghĩa Nato đã thả bom thủ đô Tripoli giúp phe chống đối lật đổ Gaddafi và tra tấn giết ông. Nhưng chủ thuyết che chở R2P mất uy vì dù Gaddafi đã bị giết, Lybia trở nên hổn loạn hơn xưa và dân chúng cực khổ theo kiểu mới.

Tuy vậy R2P đã giúp quan niệm nhu cầu nhân đạo trở thành một ngoại lệ hợp pháp của nguyên tắc chủ quyền quốc gia và không can thiệp. Các nhà lãnh đạo trong cuộc đã dùng thành công vũ khí chiến tranh chính trị nầy: bất hợp pháp nhưng hợp lý hợp tình một cách chính thống. [The war could be illegal but still legitimate. La guerre puisse être illégale mais toujours légitime.]

============================================================

trường Đồng Khánh, Huế 1950

====================================