Duy Tân, variations...

Variations on a broken lyre

Variations sur une lyre brisée

Emperor Duy Tân translated by Tôn Thất Tuệ

There are more things in heaven and earth, Horatio, than are dreamt of in your philosophy. Shakespeare - The Tragedy of Hamlet

Oh! What a tyranny exerts the gurgling of the fountain. In the night, that sound invades my head, collides with my eardrums, scrubs my nerves like a horsetail branch ... I am sad. My thoughts are kept in turmoil. The humble luminous circle of my oil lamp strives to suggest me the idea of calmness by its staying motionless.

In vain, I wish to induce myself in the mystery roman Koennigsmart; the said prose by Pierre Benoit disgusted me as much as the Parnassian verses by Leconte de Lisle, the verses I have wanted to inebriate myself with, more than once.

The creative duchess of the spot is no more there; she - who embellished the sentences and adorned the words by the charm the world is looking for – she controlled the back and forth. A couple of minutes ago, she followed docilely the pages of my book… But all a sudden, she left, she’s gone….

Somewhere, a dog howls, a yappy one, mangy, meager: token of a whole starving life. He is often seen sleeping on a hip of trash or watching from the distrustful eyes the movements of the passers-by. His protruding ribs should have received more than one kick. His scar crisscrossed head narrates eloquently the history of the stone throwing on him. He howls, that dog. Why?

To whom does he complain about the injustice imposed by the fate? What’s the sort of faith that urges him to moan, which wears out his body?

Why does he howl?

Ah! We are real far from knowing.

Always inside of each of us exists another one who, worried, conducts inquiries.

This may be the march toward the perfection because we all are condemned to be perfectible.

The howl ceases.

My mind was coming back. It flutters around the chamber. I am always sad.

Bizarre!

The mystery of a pupil dilated to see better then entrenched behind the prongs of the eyelashes; a smile with an undetectable meaning, or a cry of a beast full of hope, or suffering or regret…that’s more than enough to render you sad, a sadness people search in vain the motive of.

Anyhow who knows?

In the dark sub conscience, the well frequented asylum of my entire self, is there an adventure the reminiscence of which dyes my mind with a somber tinge?

I am recalling….

Yes, now I do know why my heart beats in such lugubrious a way in my chest.

He, the heart, remembers the evil rendered to him by the bars of his cage, which stopped him from taking off to the light.

Yes, voilà…

I was sitting at the foot of a mossy old tree with its branches hosting the morning dew and shivering in the early breeze. The whole campaign, rejuvenated by the nocturnal somnolence, stretched out between the mountains like a for-festival dress. In this instant, I lived in a great delight, contemplating the joyful waking up of the plants and beasts.

In the arms of her mother, she passed…

While at the turn of the rural path the black reflection of her hairs vanished, I still followed in the emptiness the brief apparition of her face. Motionless and breathless, I was chasing a chimera. A light bird chirping above my head had me raise my eyes.

A man passed and smashed the rapture.

I was leaving the solitude of plants to come back to the solitude of men.

Days are succumbing in the chasm of the past…

One morning, before the sun got felt coming, I breathed the fresh air, when dreaming – I don’t know of what – of something faraway but which, by its presence, could mellow the blueish shadow of the prime daybreak. Up there, in the firmament, the stars quivered, sensing close the moment when they should cease to twinkle.

A rooster, to all, launched the echoes of a rooftop call, an alleluia of love, of life, of clarity. Other fellows, stirred by this fanfare, responded.

Tranquility reigned.

Girded at their heads with cloudy scarfs, the mountains looked like the august Knights of the Round Table, sitting together in wonderful night meetings about armament or majestic Indian Chiefs holding war council discussions, engulfed in tobacco smoke issued from their calumets. Around the Chiefs was mounted the guard with sharp peak weapons.

Everybody was sleeping. During the somnolence, humanity returns to the time when the stupid passions didn’t destroy yet the harmony of the souls and of the nature.

All was submerged in the immense quietness.

Slowly, the clouds were brightened and dispersed. The air took a better transparence, and the sky became less somber.

Suddenly, in the left, the peak of one mountain was tinged with a golden rose; then successively, all the other tops, which got in line with it, lighted up with the same shimmery glow.

Against its own will, the spirit made itself enlarged to catch up with the spectacle of this dawn, a veritable chromatic symphony all the phases of which inspired the same feeling of grandeur and appeasement.

By turn, the imposing range – where my view rested – became violet, then rose, red, orange, golden, and at the end, magnificent with a white reflection in a non-comparable purity.

All waked up.

The woods – which in a short past instant whispered in hardship – spread their branches to the solar caress.

I was looking …

By dint of having attended the spawning of the day, I found myself liberated from earthly miseries.

Joyful, my eyes admired the brilliant silhouettes of the flowers on the uniform green of the landscape. Exactly bordering the alley, two white-thorn hedges extended before me their white garments.

I was looking…

A lesser shuddering… as if to the unexpected approach of a danger or of something wished with too much of anguish.

In the middle of the alley, she exposed her wake.

Anyhow, God knows it, during the hours that flowed since when her apparition among the trees struck me hard, my mind has not been haunted by the idea of seeing her again.

For certain human spirits, the routine of skepticism and the habit of sarcasm about anything, including self, make it hard to master the emotions. In the moral defense, to be skeptic is to bear a cuirass; to use sarcasms is to manipulate a shield. But people cannot all the time carry battle gear. Is coming a moment when people believe they are living in security, when they get rid of the armor, under which they stoically get choked with a smile, when they are sensitive enough to feel a lightest sting or a minor caress.

Beside these, there are minutes when the grandiose beauty of the sky forces us to forget the earth; and there are other ones when a twangy accordion repeats over and over again a well learnt melody but it strips down the atrocious guard mounted around the soul.

On the said morning, I was disarmed. Flowers in garlands which opened timidly under my eyes helped get surging up to my lips the desire of tasting the marvelous honey and what enclosed in these flowers, new due to the nocturnal respite.

“Her” view achieved the work of the dawn.

In middle of this verdure celebrating the new day, I looked for the affinity that makes man dreaming in front of these silent and sudden things; voilà: to the enigma of things is added the enigma of men.

Why, facing this profile hardly distinguishable, did I feel the yearning to stay at this window, to stay there for centuries feeding the consummation of the time? Why did I wish that all be frozen, solidified – regardless of the absolute mobility of the universe – in order that down there, the small white silhouette be not erased?

Like the feverish realize well through their muscular dolor that the fever is imminent, I knew what would result for me from this morning of the sojourn of mine in "the large Spain to build cloudy castles".

Among the pin trees

Glides an idol vague

Down the hill foot whine

The rabbits: all’s gone.

(Rostand)

What for to resist, now that I have been shot down, wounded.

Worth better is to let the evil follow its due course,

Let the evil – which I know is not fatal – let the evil laugh at me.

Thus, and such, ratiocinates my spirit, wishing to heal me up, but in the way of a surgeon who breaks someone's bone on the pretext of getting the guy back on his feet.

The end

Những biến khúc trên cây đàn đã vỡ

 

Những biến khúc trên cây đàn đã vỡ

Variations sur une lyre brisée

Duy Tân Nguyễn Phúc Vĩnh San

Tôn Thất Tuệ dịch

"Này Horatio, trên trời dưới đất có nhiều điều và nhiều hơn những điều bạn đã nghĩ tưởng trong  triết lý của bạn".   Hamlet, Shakespeare

Ôi, độc ác thay, tàn bạo thay âm thanh róc rách nơi bồn nước. Trong đêm tối, tiếng động ấy đã chiếm trọn đầu óc tôi, đập vào màn nhĩ, cào cấu các dây thần kinh như một cành thủy liễu… Tôi buồn … Ý tưởng quay cuồng. Cái vòng sáng khiêm nhường nơi cây đèn dầu đã cố sức gợi nơi tôi một nét an bình, nhờ nó đứng yên không lay chuyển.

Cố mà không thành, tôi muốn chui đầu vào truyện trinh thám Koenigsmark. Cuốn văn xuôi của Pierre Benoit khiến tôi chán nản không kém những câu thơ trường phái Parnasse của Leconte de Lisle mà tôi đã thử dùng làm men say.

Nàng thơ không còn đó nữa. Vâng, chính nàng, người đã trau chuốt từng câu văn, tô điểm từng chữ viết bằng nét duyên dáng người đời trông đợi, nàng đã giữ hết các lối đi nẻo lại. Hồi nãy, nàng đã ngoan ngoãn đọc từng trang trong cuốn sách của tôi. Bỗng dưng nàng bỏ đi đột ngột.

Đâu đó, một con chó đang tru. Chú cẩu nầy ghẻ lở, gầy ốm, suốt đời đói. Quý vị thường thấy nó ngủ trên đống rác bẩn, đưa mắt thù hận nhìn cử chỉ người qua lại. Hai sườn hông trơ xương hẳn là nơi nhận những cú đá; cái đầu đầy sẹo cho thấy hùng hồn lịch sử các cuộc ném đá lên người nó. Nó hú, nó, con chó ấy. Vì sao? Nó ta thán với ai về sự bất công số phận? Niềm tin nào đã thúc đẩy nó kêu gào, tốn năng lượng thân thêm gầy?

Vì sao nó hú, nó tru ?

Chúng ta khó lòng mà biết dược.

Luôn luôn ở trong mỗi chúng ta, có một kẻ thứ hai tra xét tìm tòi.

Có lẽ đó là bước tới trên đường đến sự toàn hảo, bởi lẽ chúng ta mang một khả thể toàn thiện như một định mệnh.

Tiếng tru, tiếng hú đã dứt.

Trí óc của tôi đã trở lại. Trí óc lởn vởn quanh phòng. Tôi luôn luôn buồn.

Kỳ dị quá!

Bí mật của con mắt nông to để nhìn bạn rồi rút lui sau hàng mi; một nụ cười không biết ý nghĩa; hay tiếng hú của một con thú đầy hy vọng hay đau thương hay nhớ tiếc… những thứ ấy đã đủ làm bạn buồn, một nỗi buồn không biết nói duyên cớ ra sao.

Tuy vậy vẫn có người biết chứ. Mà ai biết?

Trong tiềm thức tăm tối, nơi toàn thể bản ngã của tôi thường trú ẩn, phải chăng đó là một hành trình, một cuộc phiêu lưu để lại kỷ niệm đủ sức nhuộm tâm trí tôi một màu tối sậm?

Tôi nhớ lại…

Vâng, bây giờ, tôi biết tại sao tim tôi đập một cách buồn nản trong lồng ngực.

Con tim nhớ rõ niềm đau, niềm bất hạnh nhận lãnh từ những thanh gỗ đóng củi giam, những thanh gỗ đã chận không cho nó cất cánh đến vùng ánh sáng.

Vâng, chính thế ấy, như vậy đó …

Tôi ngồi ở gốc cổ thụ rêu xanh, những cành cây còn giữ những hạt sương trong suốt, rung nhẹ trong gió sáng mai êm.

Cả một cánh đồng quê trẻ lại sau một đêm ngủ mát, trải rộng giữa những ngọn núi như chiếc áo ngày lễ lớn. Trong khoảnh khắc ấy, tôi sống trong một niềm hân hoan, tham dự chung với cây cỏ, thú rừng vào sự bừng thức vui vẻ nầy.

Trong bàn tay mẹ, đời nàng đã đi qua.

Khi ở khúc rẻ đường quê, những phản ánh màu đen từ mái tóc của nàng mờ phai, tôi vẫn mang trong vùng trống không của trí não hình tượng của nàng xuất hiện phút chốc. Bất động, hơi thở nặng, tôi chợt biết đang theo đuổi một ảo giác. Tiếng chim kêu ríu rít nhỏ nhẹ trên cao làm tôi đưa mắt nhìn lên.

Một người đi qua và dẫm nát sự an vui.

Tôi từ giả sự cô đơn của cây cỏ để bước vào sự cô đơn của người đời.

Những ngày đến nhanh đi nhanh dồn dập trong quá khứ…

Một sáng mai trước khi người đời cảm thức sự xuất hiện của mặt trời, tôi hít thở khí mát, vừa mơ ước một điều gì xa xăm nhưng đủ sức dùng sự hiện diện của mình xoa êm màu xanh xanh của buổi hừng sáng trước rạng đông. Trên cao kia, trên bầu trời, vài ngôi sao còn run rẩy, biết trước sắp đến lúc ngưng nhấp nháy.

Một con gà trống vọng lên một hồi kèn trong sáng, khúc hoan ca của tình yêu, của sự sống và của sự trong lành.

Những đồng đàn khác được đánh thức bởi điệu nhạc hùng nầy, lên tiếng đáp lời.

Tất cả mọi thứ đều tĩnh lặng. Quấn trên đầu một vành khăn mây trắng, những ngọn núi giống như những hiệp sĩ Bàn Tròn, ngồi quanh canh thức luận bàn quân vụ, hay những tù trưởng vĩ đại Da Đỏ hội luận chiến trận, trầm mình trong khói thuốc lá từ các cổ điếu bàn. Quanh các tù trưởng, sĩ tốt đứng canh, cầm thương dáo nhọn hoắc.

Mọi người đều ngủ ngon. Trong giấc ngủ, nhân loại trở về thời xa xưa khi các đam mê ngu xuẩn chưa phá vỡ tương giao thuận hợp giữa linh hồn và thiên nhiên.

Tất cả thuộc quyền điều dẫn của sự lắng yên không bờ bến.

Chầm chậm, mây sáng dần và tan biến; không khí trong sáng rõ rệt hơn và bầu trời bớt u ám.

Đột nhiên, phía bên trái, một đĩnh núi nhuốm màu hồng vàng, sau đó kế tiếp các đĩnh núi xếp thành hàng bắt đầu cùng chiếu sáng óng ánh như nhau.

Dẫu không thuận ý, tâm tư cũng trải rộng ra theo cảnh tượng rạng đông nầy, một hòa khúc thật sự viết bằng màu sắc, với những cung đoạn gợi lên những tâm cảm vĩ đại và an bình.

Lần lược, tổng gộp núi rừng nầy – nơi tôi cho đôi mắt ngừng nghỉ - mang màu tím, rồi hồng, đỏ, màu cam, vàng óng và sau cùng rực rỡ làm chóa mắt với những phản ánh màu trắng thuần khiết không gì sánh bằng.

Tất cả đều thức dậy; những cánh rừng hồi nãy rì rào không ra hơi, bây giờ dương rộng cây cành cho mặt trời âu yếm vuốt ve.

Tôi chú ý ngắm trông.

Nhờ tham dự vào sự khai nhụy của ngày mới, tôi cảm thấy mình được giải thoát khỏi những khổ lụy trần gian.

Đôi mắt của tôi sung sướng chiêm ngưỡng những đóa hoa làm những chấm điểm sinh động trên màu xanh lục đồng nhất của cả phong cảnh. Và chính xác không mơ hồ, cặp theo hai bên con đường đi, hai hàng rào bạch hoa, chạy mãi tuốt xa kia như muốn khoe chiếc áo dài trắng.

Tôi chú ý ngắm trông.

Rùng mình một chút, như có cái gì gần đến bất thần: một nguy cơ nào đó, hay một điều ước nguyện đầy lo âu.

Chính giữa đường đi nêu trên, nàng sắp xếp điều động cuộc bừng thức nầy.

Tuy nhiên, có Thượng Đế làm chứng, trí óc tôi không chút vướng bận với ý nghĩ gặp lại nàng, trong suốt những giờ đã trôi qua từ khi sự xuất hiện của nàng giữa rừng cây đã đập vào tâm tư tôi mãnh liệt.

Đối với vài bộ óc, nếp cũ hoài nghi và thói diễu cợt mọi thứ (kể cả chính mình), khó lòng mà làm chủ cảm xúc. Trong việc bảo vệ luân lý, hoài nghi giống như mang áo giáp, diễu cợt như đeo cái khiên, cái thuẩn. Nhưng con người không thể luôn mang chiến bào. Sẽ đến một lúc nào đó, con người tự cảm thấy sống an toàn và cởi bỏ chiến y; mà chiến y là những thứ con người núp bên dưới, tự kỷ, tự cho là anh hùng, nín thở mà vẫn cười; và cũng sẽ đến lúc con người đủ bén nhạy để thấy gai nhọn chích nhẹ hay âu yếm đơn sơ.

Ngoài đều nầy ra, có vài giây phút mà vẻ đẹp vĩ đại của trời buộc chúng ta phải quên đất; và cũng có vài giây phút mà cây accordéon ọ ẹ như nghẹt mũi lập lại những cung đàn xưa đã nghe, phá bỏ những hàng rào kiên cố vây hãm tâm hồn.

Sáng hôm ấy, tôi được giải giới, bỏ kiếm xuống. Những tràng hoa hàm tiếu non yếu đã làm trổi dậy nơi môi tôi ước muốn nếm mật ngọt diệu vợi, nếm những gì hàm chứa trong những bông hoa ấy, những bông hoa tươi mới sau một đêm ngủ ngon.

Mắt nàng đã chộ xong tác phẩm rạng đông.

Đứng giữa cỏ cây xanh biếc mừng ngày mới, tôi đi tìm bí mật của ái lực tương hệ làm con người mộng mơ trước những sự việc câm nín và đột biến; như thế, bí ẩn của đời người nay được cộng chung với bí ẩn của ngoại thể.

Tại sao trước bóng dáng mờ ảo khó nhận ấy, tôi thấy lòng mong muốn không bờ không bến đứng mãi nơi của sổ nầy, đứng mãi cho từng thế kỷ trôi qua? Tại sao mong cầu mọi sự đứng yên dù ở trong sự chuyển dịch tuyệt đối của vũ trụ, ngõ hầu bóng dáng trắng trong ấy không bao giờ biến mất?

Như những con bệnh thấy đau nhứt là biết cơn sốt đã đến gần, tôi biết chuyện gì sẽ đến cho tôi như kết quả của buổi sáng nầy trên chuổi ngày cầm chân nơi xứ nầy để xây những ngôi nhà trên cát.

Một thiên thần mờ ảo

Đã lước qua rừng thông

Đàn thỏ dưới chân đồi

Rên rỉ: đã mất rồi. (Rostand)

Tôi, tôi bây giờ đã trúng đạn, chống đối được ích gì!?

Tốt hơn là hãy để niềm đau tiếp tục cuộc hành trình, và để niềm đau – tôi biết niềm đau bất diệt – hảy để niềm đau chế nhạo tôi bằng thích.

Trí óc tôi cứ nói lui nói tới, trong ý thiện thúc đẩy tôi qua khỏi mọi đau thương. Nhưng đó chẳng khác cách thức một phẩu thuật gia, mổ xẻ một người lành mạnh, cắt ghép bó ép một khúc xương, viện cớ giúp kẻ kia đi đứng bình thường.---

Pha chè, Chaigneau, Liszt…

 

Pha chè, Chaigneau, Liszt…

Tôn Thất Tuệ

Dạ thưa, cấy ni mới là pha chè (không phải “chè xôi chuối”). Trong bài trước chúng tôi đã dựa vào Wikidepia tiếng Việt lẫn tiếng Anh để nói rằng Jean Baptiste Chaigneau đã dùng một hành khúc của Liszt để soạn bài Đăng Đàn Cung theo lệnh của vua Gia Long để vua lên ngôi, năm 1802. Wiki còn ghi rõ tên tác giả là JB Chaigneau theo nhịp điệu quân hành của Franz Liszt. Wiki ghi đời sống của ĐĐC (như quốc ca triều Nguyễn) từ 1802 đến 1945.

Hai hôm nay chúng tôi cố đi tìm các hành khúc của Liszt để xem thử chúng nó ra sao. Chúng tôi mới biết Liszt sinh ngày 22 October 1811 (chết ngày 31 July 1889). Nghĩa là Liszt sinh 9 năm sau khi vua Gia Long lên ngôi.

Franz Liszt (1811-1889)

Chúng tôi cẩn thận, tìm hiểu hành khúc đầu tiên của Liszt là viết từ một hành khúc của Schubert. Tác giả lừng danh nầy ai cũng biết qua Ave Maria và Serenade, sinh năm 1797, nghĩa là Schubert được 5 tuổi khi Gia Long lên ngôi. Tuy là thần đồng, Schubert không sáng tác lúc bốn hay năm tuổi để Chaigneau mượn mà viết Đăng Đàn Cung. Wikidepia

Wiki viết theo các khuynh hướng chính trị, từng lúc từng chỗ, thay đổi bài vở và thay đổi lối trình bày. Các đại học Mỹ không chấp nhận sinh viên ghi Wiki là nguồn tham khảo. Wiki nói nhạc sĩ Trúc Phương, Bến Tre, nghèo đói rách, thiếu đường ăn xin và chết cô đơn. Trong lúc thực sự ông có con gái và con trai ở Mỹ chăm lo cho ông từ khi sống đến khi chết đầy đủ, ông không chịu để họ bảo lãnh đoàn tụ. Cũng Wiki nói Liszt sinh năm 1811 và cũng Wiki nói Liszt nguồn gốc ĐDC 1802.

Trước khi phát giác ngày sinh của Liszt, chúng tôi cứ suy nghĩ vì sao các nhạc sĩ cung đình không thể viết một hành khúc hay sao mà phải chờ Chaigneau lấy nhạc Liszt.

Nhạc cung đình Huế không thể xuất phát từ số không, bằng chứng những nhạc cụ kèn (wind) dây (string) và gõ (percussion) đã được dùng từ trước ngoài Bắc, đều mượn của Tàu. Trong dân nhạc trước 1802, rất nhiều điệu hát mang tính chất hành khúc, chỉ cải biến chút xíu thì thành marche.

Ví dụ: tình bằng / có cái / trống cơm / khen ai / khéo vỗ / mà nên

/ bong bong - được vài nhà nghiên cứu cho là do ảnh hưởng cung trưởng của Bồ Đào Nha từ khi người Bồ đến VN.

Thứ đến: trèo lên / lên trèo lên / cây bưởi / hái hoa / bước xuống / vườn cà / hái nụ / tầm xuân . Theo giai thoại văn chương là Đào Duy Từ đáp lời phía Chúa Trịnh mời ông ra Bắc, ông trả lời: cớ sao không hỏi những ngày còn không; bây giờ em đã có chồng, tức là đã theo Chúa Nguyễn. Em lấy / chồng rồi / anh tiếc / lắm thay.

Chúng tôi vừa nhận từ tác giả Võ Hương An một bài viết của ông về quân nhạc triều Nguyễn. Theo đó trước 1802, quân đội của Chúa Nguyễn đã biết và dùng quân hành khúc, xử dụng các nhạc cụ kiểu Tây phương như trống, kèn đồng và sáo đồng. Bất tất phải mượn tác phẩm của một người chưa sinh.

Vài nét vể cuộc đời Chaigneau không thấy ông Tây nầy có khả năng âm nhạc. Nếu có, e rằng chi tiết quá nhỏ để ghi vào. Tuy nhiên, Chaigneau sau khi góp công lớn trong các cuộc hải chiến từ 1794, tiếp tục ở dưới trướng của Gia Long, có chức trưởng cơ, nhưng thực là một cố vấn cho đến 1826 mang tên Nguyễn Văn Thắng.

Liszt-Schubert Piano March

Đăng Đàn Cung

 

 

Đăng Đàn Cung

Tôn Thất Tuệ

Điều sắp được đề cập là giai điệu chúng ta đã nghêu ngao lâu lắm mà không để ý nó là cái gì: 

Chè xôi chuối / để cúng ông bà / thịt gà rô ti thịt vịt / tôm cua đậu xào.

Giai điệu nầy không ảnh hưởng đến lịch sử cận đại nhưng nó đi liền với lịch sử và chính cái nhìn lịch sử của từng người đã ảnh hưởng nhân định từng người theo trình độ đối với bản nhạc Đăng Đàn Cung nầy.

Để làm cho những lời thô thiển bên dưới được trôi chảy, xin quý vị bỏ chút thì giờ nghe trước mấy video để thấy những chuyển cung, những hòa âm khác nhau và ảnh hưởng tâm lý khác nhau.

Đăng Đàn Cung cổ điển

Đăng Đàn Cung nhịp trung bình

Đăng Đàn theo hòa âm trong sách 1941,

Video thứ nhất được trình bày đúng nguyên gốc, nhưng được ghi chú là quốc ca triều Nguyễn, bên dưới có vô số comment của thính giả mà đa số là diễu cợt là kèn đám ma, thứ đến là ôi thôi nếu là quốc ca mà nghe thì chỉ có chết. Chỉ có vài nhận định tỏ ra hiểu biết:

Là một điệu nhạc có phần thần thánh vào lúc ngôi vua mang tính chất thần thánh như thiên mệnh, đó là điệu nhạc các ông vua bước lên ngai vàng. Giống như rước thần ở các đình hay ở Điện Hòn Chén.

Đăng Đàn Cung là một hành khúc (marche); danh từ nầy thường nghĩ là điệu nhạc hùng tráng nhưng marche, hành khúc chỉ diễn tả bước đi, bước đi nhanh chậm vui buồn khác nhau. Chúng ta có hai hành khúc đám ma của Chopin và Beethoven. Tự nhiên con ngưới bước chân trái mạnh như thao diễn cơ bản bước trái trước nhưng vẫn là nhịp 2/4. Rõ ràng: chè (mạnh) xôi (nhẹ) chuối (manh) để (nhẹ) cúng (mạnh)…

Vài tài liệu cho biết vua Gia Long ra lệnh Chaigneau soạn một khúc nhạc để vua đăng quan (lên ngôi). Ông Tây nầy đã dùng một hành khúc của Franz Liszt mà viết Đăng Đàn Cung. Chính vì vậy trên video thứ nhất có ghi Frank Liszt và Ưng Thiều. Chúng tôi chỉ tìm thấy hai hành khúc của tác giả nầy nhưng khó nhận ra là gốc, có lẽ còn nhiều hành khúc khác; khu vực Đông Âu của Liszt rất sính hành khúc như polonaise của Chopin.

[Cập nhật: Wikidepia đưa ra chi tiết Chaigneau dùng hành khúc của Liszt để viết ĐĐC năm 1802, trong lúc tự diển nầy ở trang khác cho biết Liszt sinh ngày 22 thg1 10 năm 1811, nghĩa là 9 năm sau khi Gia Long lên ngôi; và 1802 là năm sinh của ĐDC. Xin xem post tiếp theo.]

Không rõ những vua sau có dùng để lên ngôi không. Mãi cho đến về sau Khải Định và Bảo Đại mới dùng lại.

Nghe nói khi Phan Thanh Giản qua Pháp, người Pháp yêu cầu đưa quốc kỳ cho họ treo đúng nghi lễ ngoại giao, VN không có nên dùng cái khăn gói tay nãi của ông thay thế. Cũng giống vậy, bầu đoàn thê từ VN đã xuống tàu thủy đi Pháp dự triển lãm 1933 mới nhớ là VN không có quốc ca. Đội trưởng quân nhạc tên Tú đã dùng Đăng Đàn Cung viết ngắn theo ký âm tây phương thành quốc ca và được nhạc trưởng Fournier chấp nhận. Tại hội chợ, sau bài quốc ca Pháp là bài nầy rồi đến quốc ca của Miên và Lào. Thiếu vương Bảo Đại giới thiệu là quốc ca của triều Nguyễn.

Âm nhạc thì quý vị đã biết, nó biến hóa từ vui ra buồn, từ nhanh ra chậm. Serenade Schubert đã chuyển qua Jazz làm người ta nhảy đựng nhảy đột. Không biết có ai giữ hòa âm dùng ở hội chợ nhưng thiết nghĩ nó có âm hưởng fanfare, lối nhạc của Pháp trong bản Marseillaise mà Fournier hẳn biết rất rõ. Những lời bôi nhọ nầy một mặt cho thấy sự kém hiểu biết nghệ thuật, một mặt cho thấy hậu quả một thời triều Nguyễn bị rất nhiều thù nghịch kể cả Tự Lực Văn Đoàn của Nhất Linh.

Video thứ hai, trung hòa gần như quốc thiều Anh, không “đám ma” như video thứ nhất.

Video thứ ba Lê Minh Khai trình bày theo hòa âm trong sách 1941, tự ý thêm phần trống mở đầu như các quốc ca thường có.

Nếu "Etat du VN" (Quốc Gia VN) với chính phủ Nguyễn Văn Xuân 1948 tiếp tục dùng ĐĐC như chính phủ Trần Trọng Kim và chuyển qua fanfare mà làm quốc ca thì nó vẫn hào hùng hơn quốc ca Anh God Bless the King, không để hậu sinh cho là kèn đám ma. Mặt khác người VN quen với nhạc fanfare trong hai quốc ca Pháp và Việt. Họ không để ý nhiều quốc ca là một giai điệu ẻo lả như Do Thái đã dùng dân ca thế kỷ 15 giống y hệt thi tấu khúc La Moldau của Smetana. Họ không để ý Quốc Gia Nam Kỳ tự trị có quốc ca là 16 câu mở đầu Chinh Phụ Ngâm của Đoàn Thị Điểm. Hơn nữa hai bản quốc ca Việt và Pháp có vai trò tâm lý trong lịch sử; trong lúc ấy thời vua Nguyễn không có nhu cầu phải có một quốc ca.

Phần trình bày của chúng tôi chỉ làm quý vị rối trí. Câu chuyện cần được nghiên cứu bởi những người có nhạc học Đông Phương và Tây Phương vì khởi đầu là một ông Tây muốn dùng nhạc của Liszt. Rồi đến Fournier, làm cho chúng ta không hiểu bản trình tấu ở hội chợ theo cung cách ngũ âm hay fanfare. Tiểu luận của Lê Minh Khai bên dưới lại nói Đăng Đàn Cung là một tác phẩm với nòng cốt xương sống Tây Phương.

Chúng tôi xin lược dịch một tiểu luận của Lê Minh Khai về đề tài nầy.

Thế chiến 2 là một giai đoạn gây nhiều chú ý hào hứng trong lịch sử VN. VN bị Nhật chiếm nhưng gần suốt thời gian chiến tranh Nhật để Pháp cai trị. Thế rồi Pháp bị Đức chiếm. Cho nên chính quyền thuộc địa Đông Dương nhập vào hệ thống của chính phủ hợp tác với Đức, thường gọi là chính phủ Vichy.

Chính phủ Vichy dưới quyền của thống tướng Pétain đã đưa đề đốc Jean Decoux qua Đông Dương để duy trì quyền hành của Pháp, không để cho người Việt theo ảnh hưởng của Nhật. Một trong những phương pháp của Decoux là củng cố chế độ quân chủ (kết quả không như ý muốn). Sử gia Christopher Goscha ghi nhận rằng giống như hai vị tiền nhiệm Pasquier và Sarraut, Decoux chủ trương tái lập chính phủ quân chủ ở Huế và mời Phạm Quỳnh làm bộ trưởng nội vụ.

Dự án nầy không đi đến đâu vì “thiên tử” chẳng tha thiết gì. Vua Bảo Đại làm cho Decoux cụt hứng; vua hủy bỏ các cuộc kinh lý mà Decoux tổ chức để gia tăng uy tín. Hơn nữa, dự án mâu thuẩn với chính sách hiện tại là Pháp không cho dân chúng tự trị.

Chính sách của Pháp có thể tìm gặp một cách khác, qua cuốn Hymnes & Pavillons d’Indochine, xuất bản 1941 tại Hà Nội (Quốc ca và quốc kỳ ở Đông Dương).

Phần quốc ca, dĩ nhiên đầu tiên là bản La Marseillaise; tiếp đến là của Annam, Cambodge và Luang Pravang (Lào). Bản của VN gọi là Đăng Đàn. Năm 2007, sử gia Jason Gibbs ghi nhận ý kiến của rất nhiều người rằng không ai có thể xác quyết nguồn gốc của bài Đăng Đàn nầy. Mọi người chỉ đoán bản nhạc ghi trong sách ra đời trong những thập niền 1920, 1930 khi hai vị vua cuối là Khải Định và Bảo Đại muốn canh tân nhạc trong triều theo lối Tây phương.

Toàn quyền Decoux luôn xuất hiện trong các buổi lễ, bắt đầu bởi hai bài Marseillaise và Đăng Đàn.

Lời nhạc trong sách không ghi tên tác giả, chỉ nói soạn cho học sinh hát vào dịp lễ Vạn Thọ, theo tinh thần quân chủ (“lòng trung quân”). Người ta vẫn cho là công trình của Ưng Thiều, nhưng thực ra Ưng Thiều có soạn lời nhạc khác.

Lời ca in trong sách 1941:

Kìa. . . núi vàng bể bạc,

Có sách Trời, sách Trời, định phần:

Một dòng ta

Gầy non song vững-chặt,

Đã ba ngàn mấy trăm năm.

Bắc Nam cùng một

Nhà con Hồng cháu Lạc.

Văn-minh đào-tạo:

Màu gấm hoa càng đượm.

Rạng vẻ dòng-giống Tiên-Long.

Ấy công gây dựng,

Từ xưa đã khó-nhọc,

Nhờ công dày-nặng,

Lòng trung-quân đã sẵn.

Cố yêu nhau, với nhau một niềm

Nguyện Nhà Việt Nam muôn đời thạnh-trị.

--------------------------------------------------------------------

Phụ bản:

Quốc ca Cộng Hòa Nam Kỳ:

“Bản Quốc ca của nước Cộng-hoà Nam-kỳ,” Tân Việt, no. 103, 3 June 1946.

Thuở trời đất nổi cơn gió bụi,

Khách má hồng nhiều nỗi truân chuyên.

Xanh kia thăm thẳm tầng trên,

Vì ai gây dựng cho nên nỗi này.

Trống Trường Thành lung lay bóng nguyệt,

Khói Cam Tuyền mờ mịt thức mây.

Chín tầng gươm báu trao tay,

Nửa đêm truyền hịch định ngày xuất chinh.

Nước thanh bình ba trăm năm cũ.

Áo nhung trao quan vũ từ đâỵ

Sứ trời sớm giục đường mây,

Phép công là trọng, niềm tây sá nào.

Chàng tuổi trẻ vốn giòng hào kiệt,

Xếp bút nghiên theo việc đao cung.

Thành liền mong tiến bệ rồng,

Thước gươm đã quyết chẳng dung giặc trời.

----------------------------------------------------------------

Lời ca của Ưng Thiều:

1.

Dậy dậy dậy mở mắt xem toàn châu,

Đèn khai hóa rạng khắp hoàn cầu.

Ngọn đường thông thương ngàn dặm, xe tàu điện, tàu nước, tàu bay.

Nghề khôn khéo chật khắp phương trời,

Càng ngày văn minh càng rộng, tranh cạnh lợi quyền.

Đất càng ngày càng rộng, dân giàu nước mạnh.

Nước càng ngày càng thịnh, của có thêm người khôn.

2.

Người Nam Quốc, một giống Tiên Rồng,

Thiệt giòng giai nhân tài tử, xưa rày gọi là nước tài ba.

Nền văn hiến, nặn đúc anh hùng,

Sẵn tài thông minh trời dựng, thêm nghề học hành.

Học càng ngày càng tiến, nghề nghiệp mở rộng.

Nước càng giàu càng mạnh, nòi giống thêm vẻ vang.

3.

Này Âu Á, gặp lúc phong trào,

Sẵn thấy gia công rèn tập, trăm nghề nghiệp đều biết đều hay.

Đường tiến hóa chạy suốt Tam Kỳ,

Càng ngày non sông càng đẹp, cám ơn bù trì.

Chúc Đại Pháp bình an, nước nhà thịnh trị,

Chúc Nam Việt vạn tuế, trường thọ vô cương.

 

 

chốn cũ đường xưa

Nhà máy xi măng Hà Tiên, xa lộ Biên Hòa 1965, ảnh Gary Mathews

Chốn Cũ Đường Xưa

Chàng Hiu 347

Hồi trước, ở Sài gòn, cách đây lâu lắm, tròm trèm…nửa thế kỷ lận nhen… tất cả cái loại xe hơi, hai đèn trước, đều phải có “mắt mèo” nghĩa là phải sơn màu vàng lên 1/3 bên trên mặt kiếng của đèn trước, ý là… hỏng cho bác tài pha đèn ban đêm, làm chói mắt người hay xe chạy ngược chiều!
Bởi vậy, bác tài có muốn… chơi ác pha đèn, cũng… bó tay!!!

Khúc đường gần bịnh viện đều có bảng “cấm nhận kèn” để bịnh nhân khỏi giựt mình!

Xe đậu trong đường Sàigon đều phải tuân theo bảng đậu “ngày chẵn lẻ”…

Tất cả xe tắc-xi đều sơn trùng một màu xanh hoặc vàng xanh, ý là để “khách bộ hành” biết nó từ đàng xa để… quơ tay đón và cũng có ý là nếu, hỏng… phải xe tắc xi, mà là xe du lịch tư nhân lại đi ”dù” rước khách… kiếm chút cháo là biết liền, cũng dĩ nhiên, xe nào “nhảy dù” như vậy, bị bắt là bị phạt, lớ quớ còn bị tịch thu bằng lái!

Xe tắc xi phải có đèn hộp “bắt chết luôn” trên mui xe, về đêm, hộp đó có đèn cháy sáng để khách biết mà… dơ tay đón… để cho khỏi lộn với xe du lịch!

Xe buýt cũng phải sơn một màu đặc biệt riêng để dể phân biệt với xe đò…

Ví dụ Xe Buýt Vàng thì… sơn màu vàng… khác thiên hạ…
Bến xe nầy ở gần Bà Quẹo… mà bà con gọi là Bến-Tô-Bít-Vàng…

Kế bến xe buýt vàng nầy có hãng cơm xấy Hồng Hoa (?) làm cơm sấy cho lính…

Xe cộ phải đàng hoàng, cái nào ra cái đó, lộn xộn… hỏng nên thuốc!

Bến xe buýt vàng

Bắt đầu 18 – 20 tuổi… mới cho thanh niên lái xế hộp bốn bánh du lịch… để lấy le, sau đó vài ba năm, bác tài… trẻ mới lên được một “hạng”, rồi cày vô lăng… vài năm nữa, mới cho… mó tới xe tải, rồi “chạy xe” thêm vài niên, mới “đủ ngày” để lấy dấu E để lái xe đò, nghĩa là khi bác tài lái… mấy chục tánh mạng hành khách, thì bác tài… vô tuổi trung niên rồi, nên… hết máu thanh niên, háo thắng, ưa nóng gà… chạy ẩu!!!

Chớ không có cái chuyện “giao trứng cho ác” được!

Ở ngã tư đèn đỏ, có vạch sơn trắng, tất cả xe cộ đều ngừng sau vạch đó, xe nào cáng mức sơn, mà nhè ông đạp xích lô thấy được… ổng chửi cho tắt bếp, quê lắm nhen!!!

Nhà bán thuốc tây, thì bảng hiệu đề Nhà Thuốc Tây hoặc Nhà Thuốc Gác (đó là danh từ chung) chớ không ai lấy tên riêng (danh từ riêng) để đề bảng hiệu bán thuốc tây!

Hai bảng hiệu nầy luôn luôn là bảng màu xanh đậm và chữ trắng, nó còn có hộp đèn chữ thập xanh gắn thêm, để đêm hôm, người mua thuốc… đứng ở xa, cũng thấy!

(Ghi chú khi đăng: từ thời xưa các hiệu thuốc đều có tên, bên ngoài có bảng hiệu bằng đèn không có tên. Trước Quốc Hội có nhà thuốc tây Thanh Cam)

Tiệm nào bán thuốc bắc thì có chữ “đường” ở sau, Ví dụ: Vĩnh Sanh Đường, Nhị Thiên Đường, Thiên Hòa Đường…

Còn chùa thì có chữ “tự”… dính ở sau, ví dụ: Huỳnh Kim Tự, Thới Hòa Tự, Long Vân Tự, Linh Sơn Cổ Tự…

Tiệm bán vàng thì bảng hiệu chỉ có hai chữ, chữ đầu luôn luôn là chữ “kim”, ví dụ: Tiệm vàng…Kim Hưng, Kim Liên, Kim Sơn, Kim Hoàng, Kim Phát…

Địa danh ít khi dùng chữ Thái (kỵ húy vua Thành Thái?) mà dùng chữ Thới: Ví dụ: Thới Bình (Cà Mau), núi Châu Thới ( Biên Hòa), Bình Thới (quận 11), Tân Thới Hiệp (chỗ tập lính Quang Trung) Thới Tam Thôn, Thới Hòa (Vinh Lộc) Thới Nhứt, Thới Nhì, Thới Tam, Thới Tứ (Hóc Môn), Xuân Thới Sơn (chỗ đương trạc, giỏ tre… )

Nhà dân cất dọc đường lớn, xa lộ, người ta luôn luôn tự động cất nhà thụt lùi vô trong, ở xa lộ, cách Xa Lộ ít nhứt là 50 mét! Lý do là để cho an toàn chuyện xe cộ, thứ hai nếu có mở rộng đường thì khỏi phải dời nhà…

Nhà mà dời đi, dời lại là điều ông bà xưa kiêng kỵ, nên hỏng ai ham lú mặt ra đường!

Dọc đường cái trống trơn, hỏng ai… dám gan, tới chỗ đó… tự nhiên cất nhà…

Nếu gan cùng mình, cất nhà đại… thì cứ cất, đợi cất xong, bên Điền Địa hỏi bằng khoán đất, hỏng có, thì “coi như”… gia chủ xách tụng đi ăn mày… ở tòa bố!

Còn những tên cất nhà, mà lấn từng tất đất, bà con nói nhẹ rằng “thằng đó hết xài”! Thằng nào “hết xài”… thì nó, chỉ còn nước… đội quần mà đi, nhục lắm!!!…

Ở Sàigon, cái vụ học hành, có ba thứ trường để học: Trường công lập, trường tư thục và trường hàm thụ.

Trường hàm thụ là trường… mà… hỏng ai tới trường!

Bất kể ai, vì hoàn cảnh gì đó không tới trường học trực tiếp được, thì cũng có cách học để tiến thân, đó là “học trường hàm thụ”. Nghĩa là, cứ… đi làm sở, làm sùng tà tà hay làm việc nhà nấu cơm hoặc cày sâu cuốc bẩm đồng sâu nước mặn…

Nếu muốn tiến thủ trong cuộc đời… thì ghi danh học trường hàm thụ, trường sẽ gởi bưu điện bài học, bài làm tới nhà và làm bài xong, gởi bưu điện tới cho trường chấm bài, rồi trường gởi bài tiếp…

Cứ thế… cứ thế…

Chỉ tới ngày thi, thì thí sinh phải đi thi mà thôi…

Bởi vậy, anh em nào có tinh thần cầu tiến, cứ học, nếu thi đậu thì đáng nể lắm!!!

Trường tư thục thì học sinh phải “đóng tiền trường” hàng tháng và bằng tú tài cũng giống y như học sinh trường công lập…

Trường công lập là… trường công, học sinh không đóng tiền trường suốt 7 năm trung học…Đặc biệt, trường công lập nam nữ… lại cho học riêng, như:

Trường công lập nữ trung học: Lê văn Duyệt, Gia Long, Trưng Vương… v.v…

Trường công lập nam trung học: Hồ Ngọc Cẩn, Chu Văn An, Võ Trường Toản, Pétrus Ký, Lý Thường Kiệt, Quốc Gia Nghĩa Tử… vv…

Ở trường công nam, nam sinh mặc đồng phục quần xanh áo trắng… bỏ áo vô thùng, trên miệng túi áo, có ghi tên trường hẳn hẹ… nên đố thằng nào… dám hó hé!

Ở trường công nữ, nữ sinh đồng phục là mặc áo dài trắng, quần trắng…

Có… thời khắc “mấy nhỏ áo dài trắng”… bắt chước mấy cô ca sỹ Sàigòn, bận áo dài vạt “lửng”… còn tay áo thì kiểu “rặc lăn”… là… tay áo dài nối vô thân áo…

Thiệt… quả là báo đời…một phen!!!

Mấy anh chàng nam sinh trường công vì học chung “tòn-là đực rựa”… nên nhiều thằng dòm… quí nàng áo dài… vạt lửng… bước đi với tà áo (cố tình) thước tha yễu điệu, tụi đực rực… áp nhau thấy, tụi nó…rụng rúng bầy bầy!!! Hì hì…

Bởi vậy, mới có chuyện, mấy “tay tổ” trường công nam, cúp cua vô Lăng Ông Sở Thú Tao Đàn… để “trồng cây si” mấy nàng áo trắng, thây kệ chuyện, bị… cồng-sing!!!

Và… thấy tiếp… ở Sàigòn năm xưa…

Cây xăng nào cũng có “vòi bơm bánh xe gắn máy, xe hơi” đứng ở giữa hai trụ xăng…

Đang chạy xe, thấy bánh xe mềm, tấp vô cây xăng, dựng xe trước “cây bơm”, lấy tay “quây” cây kim hơi, về số 5 (5 năm ký hơi)… rồi ung dung ngồi xuống, mở năp vòi, ịnh đầu bơm hơi vô vòi ruột xe… để cho nó tự bom, cây kim bơm hơi, quơ quơ nghe cạch cạch cạch, tới khi, nghe kêu cái teng, đủ hơi, là máy bơm tự động ngừng bơm…

Bơm xe như vầy, nghe… nó phẻ cách gì, chớ hai tay “thụt ống bơm”… mệt lắm!!!

Nhưng… úi chà… cứ bom cây xăng riết, ruột xe Honda tòn – là… nước không hà! Biết được ruột xe có nước là do vô vá xe tại tiệm sửa xe “Sĩ Solex” kề bên trường Lê Văn Duyệt và bên kia đường… có rất nhiều ruộng rau muống xanh um!

Trên đường Phan Đình Phùng Sàigòn 3, kề bên chợ Vườn Chuối có đường xe lửa chạy ngang và bên kia đường rầy, có căn nhà 3 từng, đó là nhà “cho mướn sách” Cảnh Hưng, cho mướn sách là cho đọc giả… mượn sách về nhà đọc, nhưng phải “đóng tiền thế chưn” bằng 1/2 giá tiền sách in ở trang bìa, khi đem trả sách, Cảnh Hưng trừ tiền mướn vô tiền thế chưn, tiền mướn, cứ 1 cuốn 1 đồng 1 ngày… răng rắc!

Mấy nhà bán sách và tác giả có sách xuất bản… hỏng vui với Cảnh Hưng…

Nhà Cảnh Hưng chứa sách để cho mướn… hỏng biết mấy chục ngàn cuốn, vì sách nằm trong kệ… đen nghẹt, bít kín từng trệt và 2 từng lầu…

Ông Cảnh Hưng… tướng tá… hơi nhỏ con nhưng vui tánh, học trò khoái lắm!

Thằng học trò nào mê kiếm hiệp, muốn luyện chưởng hay… muốn đột nhập “cái bang vài ba túi”… thì tới đây… tìm bí kíp!!!

Ông Cảnh Hưng… biết tẩy học trò hết ráo nhen, thấy mặt, ổng cười hì hì, liền cho mượn cả tuần mới trả, với hai đồng một tuần… là cái… giá-ghẽ-ghề…

Bởi vậy, học trò “mê đọc sách” Cảnh Hưng… quá xá cở là vậy đó đa!!!

Phụ việc ông Cảnh Hưng là bốn năm đứa nhỏ, chuyên môn chạy đi lấy sách… theo sự “chỉ chỗ” của ông chủ hay lấy sách đọc giả trả, rồi đem sách để “chỗ cũ”…

Ông Cảnh Hưng có trí nhớ… siêu phàm tàn canh gió lốc…

Khi ai tới mướn sách, chỉ cần nói tên sách, là ông Cảnh Hưng nói liền, thí dụ:

– Bộ Tam Quốc Chí có 3 cuốn, nhưng khách đang mướn cuốn 1 và 2…

– Ủa ? Ông chủ có cả chục bộ lận mà?

– Thì ờ… người ta mượn hết ráo rồi, giờ còn cuốn 3… Cuốn 1 và 2 mai trả…

–… vậy đi… lấy tui cuốn 3… cũng được!

Ông Cảnh Hưng ra lịnh:

– Tèo, mầy lên từng 2 kệ số 7 ngăn 6 lấy cuốn 3 bộ Tam Quốc Chí cho ông Hai!

Học trò đệ lục nghe ông Cảnh Hưng… nhớ từng vị trí cuốn sách nằm ở đâu trong rừng sách từ trên lầu xuống tới đất… thấy mà xám hồn luôn!!!

Ông Cảnh Hưng có quen với nhiều nhà xuất bản, như Yên Sơn (Phú Nhuận) chẳng hạn, khi đang sách in, ông… được ưu tiên “thộp” một mớ… đem về cho mướn trước, khi nào in đủ số, sách… mới phát hành! Bởi vậy, coi sách “nóng hổi” là vậy!

Mỗi loại sách, Cảnh Hưng có ít lắm 15 bộ mới đủ cho mướn…

Đặt biệt, những cuốn sách hồi xưa, xa lắc, xa lơ… xuất bản từ hồi…bà cố hỉ cố lai 8 đời vương ông hoãnh… nhà Cảnh Hưng cũng có!!!

Như cuốn Tôi Kéo Xe của Tam Lang hay cuốn Con Trâu của Trần Tiêu in năm 1940 hoặc cuốn Chồng Con in năm 1941!!!

Biết “rõ” như vậy là do cô dạy Việt Văn cho “thuyết trình” ở lớp những tiểu thuyết xưa, mà sách… xưa ơi là xưa, thì chỉ có ở nhà Cảnh Hưng!!!

Thế là học trò đệ lục tức tốc mượn về, để… mần thuyết trình trong lớp…

Sách cho mướn, được bao thêm bìa giấy xi măng, trên đó, viết chi chít ngày mượn…

Ngoài ra, học trò muốn mượn “cuốn nào hây hây”, thì… hỏng hiểu “do đâu”, ông Cảnh Hưng liền nói tuốt luốt một lèo cho nghe, cái nội dung cuốn “sách hây” hoặc là bất kể cuốn nào mà học trò còn… mù mờ, nghe xong, thế là học trò mượn liền!

Ông Cảnh Hưng còn… quảng cáo cuốn sách… thứ dữ… “chỉ tao mới có”…Sách nầy thuộc loại “cái ban môn phái” mà học trò khi ấy… đang muốn luyện thử!

Đó là cuốn Lục Tàn Ban (quên tên tác giả)

Đây là cuốn sách viết về… cái bang bảy tám túi, coi… hay hết kỵ luôn:

Lục Tàn là 6 nhân vật (tàn tật) gồm: Thằng đui, thằng điếc, thằng mất hai giò, thằng mất một tay, thằng mất một chưn, thằng cụt hai tay

Thằng đui làm… Ban Trưởng Lục Tàn!!!  Sáu ông cố tàn nầy… luyện chưởng, luyện gồng, luyện nghe, luyện thấy, luyện chạy… thuộc hàng cao thủ võ lâm… để trả thù cho sư phụ bị sát hại năm xưa… Giới giang hồ cho rằng “môn phái” đó bị tiêu diệt, khi sáu đệ tử sau cùng bị thương nặng trong rừng, không ai cứu chữa và ai cũng tưởng… chết hết rồi! Mấy thằng học trò đệ lục coi say mê Lục Tàn Ban luôn!!! Có thằng còn “luyện thử”… cách dòm xuyên màn đêm của cao thủ Lục Tàn Ban!!! Bởi vậy, thằng nào… non tay ấn, luyện nhãn riết, tới độ mang kiếng cận dầy cui, chớ ở đó mà đổ thừa “tại bị”… rồi nói dóc là “tao lo học” tới cận thị!!! Ba-xạo quá nha mấy cha!!!

(Ghi chú: Nhà cho thuê sách Cảnh Hưng khá xa đường rầy xe lửa chạy qua Chợ Vườn Chuối, thực sự ở gần ngã tư Cao Thắng Phan Đình Phùng, xéo xéo trước mẫu giáo Aurore; nhà ba tầng là đúng tuy lúc đầu chỉ có nhà trệt. Nói Cảnh Hưng trong khu vực Chợ Vườn Chuối không phải sai,  Khu vực nẩy nằm trên Phan Đình Phùng giữa Lê Văn Duyệt và Cao Thắng, nối qua Phan Thanh Giản bởi đường nhỏ là đường Vườn Chuối.)

Trên đường Phan Đình Phùng, sáng sáng có xe lấy rác, có gắn cái chuông kêu len ken. Cuối hẻm 376 là đình Phú Thạnh, là chỗ con nít ưa tụ tập, thả diều, bắn đạn… Trước nhà số 380 Phan Đình Phùng Sàigòn 3 có “phong tên” nước công cộng… Ở đó có đông người “chuyên gánh nước mướn” được bà con các hẻm xung quanh “mướn” gánh nước mỗi sáng sớm, gánh từng đôi nước về nhà… Mấy bà (cô) gánh nước khoái đọc cuốn tiểu thuyết Rặng Trâm Bầu của Lê Xuyên! Nước phong tên ở đây được chảy từ cái sa-tô-đô (château d’eau) cũng nằm ở đường Phan Đình Phùng… và và… nếu ai… hà tiện, thì khi khát nước, cứ lại phong-tên khòm lưng mở vòi uống… chùa… Bà con gọi là “uống nước khum”… Cùng phe gánh nước mướn ở phong-tên, cũng có mấy người “ở đợ” nhưng được gọi nghe cho… nhẹ hơn là “con sen”, sáng sớm cũng ra gánh nước về nhà cho chủ…

cảnh gánh nước 1910 Saigon

Lúc đó và sau đó, tân nhạc với điệu boléro thịnh hành trên khắp nẻo đường và có nhiều bản nhạc “hợp với tâm trạng – hoàn cảnh” nên ca sỹ thứ thiệt hát là rung động trái tim, nên được mấy bà chị gánh nước khoái, cứ nhè mấy bản đó hát mãi, tiếng ca “nhảo nhẹt” mà hát… hoài hoài hỏng biết chán, bà con nghe riết phát nhàm… Dần dà, cộng thêm mấy chị… ma-ri-sến ”làm sở Mỹ”, rồi dân vũ nữ quán bar, phòng trà… thuộc loại quá “date”… cũng hát những bản điệu boléro thịnh hành! Ma Ri Sến thất nghiệp cũng về gánh nước và cũng hát “bản tủ” như mấy chị kia… Cứ hát riết, phát ngấy, bà con gọi giọng hát đó là… giọng rên… ma ri sến!!! Mấy chị… sáng sớm vừa chờ nước vô thùng vừa hát tân nhạc véo von, chỉ có vài bài tủ, mấy chị cứ hát riết nghe… phát mệt… (Đã vậy, nó còn “cộng hưởng” rồi “trùng tên” với… cái vụ con gái rơi của ngài thượng sĩ – tổng thống da đen Bocasa bên châu phi, tên cô là Mary… Cô Mary gái lai đen nầy ở vùng Ngã Năm chuồng chó, ngài tông-tông Bocasa nhờ báo Trắng Đen tìm dùm, thế là cô Mary… trở thành ngọc ngà châu báu… ) Và “miệng thế gian”… đặt cho chết tên cho giọng ca… mới nổi, giọng ma-ri-rến! Giọng marisến… làm mệt lỗ tai… thính giả! Hát “bản nhạc tủ” miết, làm cho nó… lờn, tới độ, bà con nằm nhà hay đi ngang… nghe… thì biết là tiếng hát của con Sến nào!!! Khi ở nhà bà chủ, tên là Con Sen, sau đó, nàng ra Vũng Tàu làm “ma ri sến”… ở mấy cái Bar Thiên Thai, Ạc-ăng-Sen… ở Bãi Trước… Vì vậy, giọng ca con sen hay con sến… đều như nhau… Và bà con… giận, khi nghe hoài mấy bản nhạc “tủ”, nên nói: – Mấy con nhỏ đó… là sến nướng… nên ca hoài!!! – Mấy con sến đó… ca đi ca lại miết, nghe mệt thấy mẹ!!!

Ở đầu đường Phan Đình Phùng, có nhà số 3 đó là Đài Phát Thanh Sàigòn… Ngã tư Phan Đình Phùng – Lê Văn Duyệt có tòa đại sứ Miên, bên kia đường là cây xăng rất lâu đời và ở ngã tư nầy, năm 63 hòa thượng Thích Quảng Đức tự thiêu… Cũng ở ngã tư nầy, có tiệm cơm tàu, ở đây có món “cơm thố”… ngon bá chấy!!! Cơm thố được hấp trong cái xửng tre có cả chục ngăn, thố là chén nhỏ rí, chừng 3 muỗng cơm, vì vậy, ăn xong, thố chất 1 chồng 15 cái… cao như núi!!! Một số… dân chơi cầu 3 cẳng, loại tứ hải giai huynh đệ… tới ăn cơm thố ở đây, ý là, để khoe chồng thố cao nghệu… để “lấy le” với thiên hạ… đó nha bà con!!!

Phan Đình Phùng… cụng vô đường Lý Thái Tổ… ngay tại ngã ba… Ở ngã ba nầy, có Phòng Trà Lệ Liễu và chủ Phòng Trà là chị Ba Liễu! Quán “Chị ba Liễu” là chỗ gặp mặt mỗi chiều tối của rất nhiều nhạc sỹ – ca sỹ Sàigon trước khi đi hát phòng trà hay hát rạp hoặc quán Bar… Đây là “quán ruột” của Thanh Kim, Đệ Nhất Danh Cầm Hạ Uy Di… DK, HC, MLQ, GL… hát ở Phòng Trà Lệ Liễu cho khách (rất đông) thưởng thức… Thí dụ: DK ca bài Ai Ra Xứ Huế thì chị ba Liễu “trả công” là 1 ngàn 8… Có “chàng – lính” bận đồ trận bốn túi, đội bê rê đen, vì là em (đệ tử) của Thanh Kim, nên chàng ta… xâm mình, bậm gan, đổ lỳ, dám… thót lên sân khấu Lệ Liễu để hát bài Đường Xưa Lối Cũ và bài Tàu Đêm Năm Cũ… (cũ mèm không hà). Chàng hát… một cách khơi khơi, trong khi nghệ sỹ thứ thiệt ngồi lủ khủ ở đó… Chàng lính trận nầy, vì ỷ có Thanh Kim… lo, nên hỏng lo trật nhịp, chàng ta cất tiếng… véo von liên tiếp hai bài tân nhạc, thì Chị Ba Liễu… coi bộ… nghe được được, chị… tức tốc tiến ra sân khấu, liền… móc bóp, xỉa cho chàng 9 trăm đồng… gọi là “lính góp vui”, rồi Chị Ba còn… xúi… (quá đã) – đêm nào, nếu rảnh… em tới hát nhen!!! Lính mà… hát vậy, được đó…!!! – Dà dà…!!! (vô mánh) Anh chàng lính nầy, về đơn vị… móc xấp tiền, dứ dứ lên trời… hét: – Bữa nay, tao đãi anh em cả làng một chầu… cơm tấm – cà phê – thuốc lá!!! – Chắc còn… dư bộn tiền đó ông thầy!!! – Thì thì… Băm Ba mí lỵ tôm khô củ kiệu… cho sạch nhách luôn!!! – Hoan hô thẩm quyền!!! – Hé hé…cho xin chữ ký đi ông… khò khò… Phòng trà Lệ Liễu là chỗ nghệ sỹ Sàigòn… tụ lại nói dóc, trước khi đi hát… Và cũng là chỗ “tụ tập” của những tay tổ đờn vọng cổ Văn Vỹ, Năm Cơ, Ngọc Sáu… Khi ca sĩ hát xong tới khua, trước khi về nhà, lại tụ nhau ở quán Cháo Đêm sau hàng cây… dái ngựa cổ thụ ở đường Hồng Thập Tự, quán cháo cũng gần đường xe lửa từ bên đường Phan Đình Phùng chạy qua…

Cũng ở đường Phan Đình Phùng, ngay trong vòng chợ Vườn Chuối là nhà của soạn giả Nguyễn Phương, khi ấy anh Nguyễn Phương có đứa con gái nhỏ cỡ trên 10 tuổi và nó cùng với ba má… đặt lời thoại cho vở cải lương!!! Cô gái nhỏ cùng ba má ngồi 3 góc trong phòng, đóng làm 3 nhân vật… nói chuyện, rồi đánh máy luôn, đó là ”làm thoại” để Nguyễn Phương “lấy câu trẻ con” soạn tuồng cải lương… Đó là cách Nguyễn Phương đang soạn tuồng và… bị bắt tại trận… hì hì… Nguyễn Phương là đạo diễn cho đoàn Thanh Minh Thanh Nga và mỗi tuồng cải lương được đánh máy sáu bảy bản để cho anh em “nhắc tuồng” đứng sau màn nhung hay cánh gà… đọc câu cho đào kép đứng ở ngoài sân khấu… nói hay ca!!! (cứ tưởng đào kép học thuộc lòng hết vở tuồng, hỏng có đâu nhen!!!) Nguyễn Phương là trưởng ban kịch Tân Dân Nam, chuyên kịch trên đài truyền hình Sàigòn chiều thứ bảy hàng tuần, gồm có hề TV, TT, NĐT.vv… và bà vợ của Nguyễn Phương là chị của phu nhân tướng CVV… Bởi vậy, Nguyễn Phương… mới “tó” được cái giấy phép ngon lành… là mượn tàu hải quân để đóng phim xi-la-ma!!! Đó là phim “Hải Vụ 709” định quay ở Rạch Giá… Nhưng vì tình hình chiến sự ác liệt ở đó, nên phim Hải Vụ 709 bị đình chỉ… kéo dài và sau cùng phải bãi bỏ, nếu không, thì anh chàng Thủ Đức sẽ làm… tài tử xi-nê mà lại đóng vai trung úy hải-quân… nhảy xuồng đổ bộ rồi! Uổng thiệt nhen…

Cũng thời gian đó, ban Tân Dân Nam đang “dợt tuồng” kịch truyền hình, đó là vở “Ai Là Thủ Phạm” tại nhà anh Nguyễn Phương… Lúc đó chàng (vì là lính) được Nguyễn Phương giao đóng vai cảnh sát Trưởng… Úi chà chà… Nguyễn Phương biểu chàng ta phải “tập” trước… cách còng tay thủ phạm ăn trộm kim cương, em NĐT đóng vai thủ phạm… còng tay… mà phải “tập” ý là… để chàng… còng… mà hỏng đau tay NĐT!!! Tới khi lên sân quay tại đài Truyền Hình Sàigòn… ngài cảnh sát trưởng, bước vô, làm mặt ngầu, liền móc còng (hân hạnh) còng tay NĐT… ngay tức khắc nhen!!! Bàn tay NĐT đẹp như chính NĐT, chàng lính cầm hai tay người đẹp, tra vô còng số 8… mà chàng ta thấy… quá đau lòng!!! Hì hì… Trên truyền hình, anh chàng lính, chỉ… lộ diện trên màn ảnh nhỏ của Đài Truyền Hình Sàigòn chỉ được có… 30 giây cuối cùng của vở kịch… thôi hà! Soạn giả Nguyễn Phương chuyên môn hút Thuốc Gò khi soạn tuồng và điếu nào cũng bự tổ nái, đốt cháy liên tục, khói bay mờ mịt như đống un buổi chiều tà! Và trên bàn viết thường có… rờ vẹt…(rề dẹt, réserve?) ba bốn khúc Thuốc Gò loại “nặng” đô, đó là… phòng khi, nửa đêm soạn tuồng… mà hết thuốc hút!

đường rầy gân bùng binh Lê Văn Duyệt, Yên Đỗ

Từ ngã tư Phan Đình Phùng – Lê Văn Duyệt chạy lên tí nữa là Ngã Sáu Sàigon, ngay “bùng binh” ngã sáu này, có xe lửa chạy qua và là chỗ bắt đầu của đường Yên Đổ, ở đây, trên đầu đường Yên Đổ, có khu Kiều Lộ (sửa, tráng dầu đường hư… ). Nằm chung trong khuôn viên khu Kiều Lộ… là Sở Phú De đó đa!!! Phú De là chỗ… nhốt chó chạy rong, bị “xe bắt chó” bắt được trong đường phố! Ai mất chó, cứ vô Phú De tìm là y như rằng… nó ngự ở đó và bỏ tiền chuộc chó về! Bởi đó, hồi xưa, Duyên Anh trong báo Con Ong có viết bài Phú De Giao Chỉ, đọc nghe nhức xương. Trong khu Kiều Lộ nầy có cái… cưa tay, bự chà bá, dùng xẻ gỗ lóng… Ở đây có kỹ sư Bê và Hồ Lợi và Hồ Lợi là dân chơi tài tử… chánh cống bà lang trọc.

Trong văn phòng khu Kiều Lộ của Hồ Lợi… có tùm lum… đờn cò, gáo, xến, ghi ta thùng, ghi ta phím lỏm… treo tá lả trên tường, để nhân viên nào… quởn mà khoái đờn vọng cổ thì cứ vô… tập vợt thả giàn và… Hề Minh và danh cầm Thanh Kim, Tạo Minh Đời… vv… xuất thân từ đây! Hề Minh là danh hề diễu có tiếng trên bầu trời cải lương một thời… Tạo Minh Đời cười được 18 giọng riêng biệt và còn có khiếu một mình vừa nói giọng ông nội, giọng cháu nội trai, gái, giọng con gái… rất hay, giống y giọng… như trong “gia đình bác tám”… nhất là giọng chó mèo cắn lộn… là nghe hay hết phản luôn! Nhứt là… mở đầu câu… a… bê… cê… ca… nháy giọng xe lửa đề pa… của bản Chuyến Xe Lửa Mồng Năm của Trần văn Trạch… y chang Trần văn Trạch!… nhưng “hỏng có thời” nên anh Đời không nổi tiếng như anh Minh và anh Kim… Thanh Kim là Đệ Nhất Hạ Uy Di Cầm chuyên đờn sáu câu vọng cổ… nhưng né… ló mặt trước bàn dân thiên hạ truyền hình, Thanh Kim chỉ đờn cho gánh hát và chơi tân nhạc cho quán Bar và phòng trà và học trò Thanh Kim là TKH… – Anh Kim, sao anh chỉ “thâu dĩa” mà hỏng thấy anh lên sân khấu hay truyền hình ? – Tao… xí-giai thấy bà… miệng rộng tàn hoạt, cười hô hố, tướng tá như đấu bò! – Thì… có sao đâu… – Tao… trốn… để khán thính giả tưởng tao… đẹp trai đó mầy… hỏi hoài!!! – Ờ ờ… hehehe…

Năm 1965 đường Xa Lộ Saigon – Biên Hòa làm xong và dọc bên đường xa lộ đang đào để xuống ống cống vuông vuông lọt lòng trên hai mét của Sàigòn Thủy Cục… Lúc đó, chạy xe gắn máy ở Xa Lộ thiệt… là êm, êm như mơ… Do đó, mấy tay anh chị… mới dám đi Gobel, Sachs, Rummi… chui lòn qua bụng xe be trên có 3 lóng gỗ… dài thòn bự tổ kền, đó là… chọt lét tử thần!!! Cũng thời… xa xưa ấy, khi chở “người đẹp” ngồi đằng sau xe gắn máy thì hai chân người đẹp để về một bên, không cô nào… dám gác cẳng hai bên! Nếu xe chở là chiếc Vespa Spring… thì thấy “nàng” ngồi sau… ôm eo ếch bác tài… thì… thì… ngó, thấy… đẹp như mơ luôn!!! Còn nói gì “mấy nhỏ áo dài trắng” đi Vélo Solex… thì dòm… hết phản nghen! Gỗ rừng đem về đổ đống ở chỗ ngã ba xa lộ đi Vũng Tàu, nên ngã ba nầy có tên Ngã Ba Bến Gỗ… Từ ngã ba Bến Gỗ tới một xí là Căn Cứ Long Bình của quân đội Mỹ…

Chỉ mỗi con đường Phan Đình Phùng mà có… quá xá chuyện xưa tích cũ…*

Chàng Hiu 374

==================================================================================== 

câu xa lộ Biên Hòa thởi trước

=========================================