hòa tấu khúc Bi Đát

 

Hòa Tấu Khúc Bi Đát * Symphonie Tragique "C'est fini"

Tôn Thất Tuệ 

1. Lang vọng sói hú [allegro]

Ngày nào đó nếu anh quên Thích Ca và Khổng Tử,

làm như tôi bỏ quên Socrate và Jésus,

ngày đó tôi sẽ gặp anh.

Ngày nào đó anh không còn lận súng mà anh gọi là súng từ bi

ngày đó anh sẽ gặp tôi.

Ngày nào đó anh không mơ lọng vàng, chuông trống bát nhã, đòi chính quyền trả công tung hô sai bộ hạ quỳ lạy,

ngày đó, hai đứa mình thi pháp “vô ngôn”, quên tiếng nói để không bị quấy rầy bởi đài phát thanh Mồ Hoang Mã Dại tiếng nói chính thức của cộng hòa Diêm Quốc quá độ thiên đàng, từ cái loa sắt đầu ngõ khu dân cư mạt rệp oang oang suốt ngày.

2. Kinh Vô Biện [largo]

Sáng chủ nhật gà tre quên gáy hay tại mình quên nghe?

Tâm bất tại thực bất tri kỳ vị, Khổng Khâu nói,

tâm của tôi để ngoài bờ dậu con quạ đen nó mượn đi chơi

không trả lại còn chuyển cho con khỉ làm trò kiếm tiền mua gạo.

Tâm của tôi bấn nhừ như giẻ rách

Tâm bất tại thực bất tri kỳ vị,

đàn tai trâu khổ tội triết gia, nói với đá cho côn trùng giác ngộ.

Tâm của tôi, chân lý què góc xó.

Kinh Vô Biện đã qua suốt tai trâu.

3. Nét gầy [rondo]

Ôi bất giác, nét gầy trên mặt

làn mây nhỏ chấn ngang khung trời nhỏ

cuốn trở lại nhạc đề năm cũ

sau bao ngày không ghé lại

tuy vẫn sống trong vòng kêu tiếng gọi

dấu ngoắc tay.

Em ngụy trang bằng nụ cười quảng đại

nhưng nét gầy hiển lộ bóng ngày qua.

4. Trường Sơn Hận [Funeral March]

Em chỉ thở những cột khói chiều màu xám

nơi bàn tay sơn nữ góc nhà sàn.

Xích cưa máy xé nát tiếng lặng thinh

bánh xe trục cắt ngang vùng u tịch.

Băng vữa rồi những ngọn tóc mây,

rừng gỗ quý đã về thành phố

đội trên lưng những thây người thô tục.

Em trống rỗng trống không em hủy diệt.

còn chi nữa là em. C'est fini.

Ainsi se termine la Symphonie Tragique

Ainsi parla Zarathoustra. C'est fini.---

=====================================================

Brahms, symphony 1, 4^th movement

======================================================

chuyện dài Ukraine

 

Cave Church, Kyiv

Chuyện dài xứ Mù U

Tôn Thất Tuệ * Jan 8,2023

(tiếp theo bài Ukraine trên đường tự quyết)

Bằng trái cau đau hai bệnh (đố Huế) = trái mù u, mù và có cục u, lưng gù hay là u mê.

U cũng có nhiều bệnh, có nhiều cục u nếu xem lịch sử xứ nầy là một thân thể. Thân thể giữa ngã ba và một vị thế chính địa như Do Thái, như VN.

Về VN, lãnh đạo một nhóm Chăm cho rằng nước Chàm tiêu diệt chỉ vì một lý do là VN. Po Darma nói xứ sở của ông là vùng chính địa, chiến trường Tây Sơn và Nguyễn Tộc. Cà xich cà lụi hai phe nhóm nầy khi chiếm đất thì tạo ra một chính quyền; khi thua thì chính quyền nầy bị tiêu diệt bởi kẻ thắng, kẻ thắng thành thua, cứ thế mà xơi tái nhau, dân Chàm diệt vong, là giai đoạn cuối sau chuổi dài lấn chiếm của VN.

Cảnh nầy đang diễn ra tại Ukraine, tiếp tục những lần ly khai trước. Nhưng tệ hai hơn nữa U mời các nước đến thử những vũ khí mới sáng chế, xem Nga sẽ thiệt hại mức độ nào. Nhưng Nga, kể cả lính và dân U thân Nga sống chung với người U quốc gia, mảnh đạn, obus, không phân biệt QG hay CS.

Nhiều người ở vùng Đông kể lại những thảm trạng đổi ngôi khi các tỉnh như Khardiv bị Nga chiếm rồi quân U tái chiếm chiếm, nhưng hai phe vẫn hoạt động xôi đậu.

Bài chúng tôi gởi quý hữu khá dài, dựa trên các điều có thật trong lịch sử nhưng vẫn làm cho tác giả thấy tương lai khó định hướng, chưa có gì là thật, một phần vì lịch sử ấy của Ukraine có quá nhiều lần đổi hướng.

Tác giả không đi sâu vào sự thật, dù là một phần sự thật, cái gọi là U hiện nay không được hình thành duy chỉ bởi Liên Xô USSR nhưng bàn tay cô mụ Bôn chê vít không thể phủ nhận. Bà không đi sâu vì không muốn mích lòng. Không kể vụ diệt chủng và diệt văn hóa U do Staline đưa ra, U nhận nhiều phần đất mới khi Staline chiếm lãnh thổ các xứ và sự giúp đỡ của Nga hình thành một cá tính U (identity). U được quy chế ưu đãi (favorable status) so với các cộng hòa khác, nhờ đó Ukraine phát triển nhiều hơn, Kroutchev đem bán đảo chiến lược Crimea giao cho U; U giữ 1/3 kho vũ khí nguyên tử của USSR. U tiếp tục thế chân vạc tay ba Russia, Belarus Ukraine; Belarus giữ các dàn phóng hạch nhân. Việc người Cossack nhân danh toàn quốc, hơn 300 năm trước, chịu thần phục Nga Hoàng, khác với chuyện VN nhận sắc phong của Tàu, lấy lệ. Thỏa ước nầy giúp cho Nga cứ nói U là một sản phẩm của Nga xưa và Nga Bôn sê vít.

Về tình hình hiện nay, nói cho cùng U hoàn toàn lệ thuộc HK, một đồng minh không đáng tin cậy, như một người tình thay áo xoành xoạch. Capricieux , capricious unreliable. Yes cũng HK, 'No' cũng HK.

Zelensky đến Mỹ một cách rất bất thường, đi xe hỏa qua Ba Lan và lên máy bay không quân Mỹ, hộ tống bởi phóng pháo cơ của Nato. Hình thức nầy chưa có từ trước bao giờ. Trong tập tục không nói ra, các phó tổng thống xuất hành để xác nhận kết quả thương thuyết; như VN mỗi lần phó TT Mỹ đến là có nhiều thay đổi, kể cả lần phó Johnson đến thăm ông Diệm, thực tế là để xác nhận ủng hộ quân sự mà bộ trưởng QP Nguyễn Đình Thuần thương lượng ở HK, không phải là lời giải thích của những kẻ như Tú Gàn nói Johnson qua xin TT Diệm cho đổ quân.

Nhưng nay TT Zelensky đi bất thường như thế, ắc đã có một cái "deal", khác với cái ‘’deal’’ chính thức là chuyển dàn hỏa tiển Patriot.

Về phía dư luận, Biden được ca tụng khôn ngoan như Roosevelt ngồi nhà rung đùi mà đưa súng cho Churchill bắn thằng Hitler. Nhưng Hitler không sụm nếu Mỹ không đưa quân qua Âu Châu, với cao điểm là cuộc đổ bộ Normandie. "Le Jour le Plus Long".

Nữ tác giả Cristina Florea cho biết khối người U tự nhân là U đồng thời nhận tiếng Nga là tiếng mẹ đẻ tạo thành một U thứ hai (the second U.) có một sức mạnh chính trị hầu như trung lập đối với các chính sách quốc gia quá khích. Ức đoán rằng khối nầy nằm trong trực hệ (allegiance) Orthodox của giáo phụ Kirill, Moscou. Họ muốn chính phủ thấy sự khác biệt giữa liên hệ chính trị và liên hệ tôn giáo (religious and political affiliations). Nếu liên hệ chính trị thay đổi rất dễ thì liên hệ tôn giáo rất khó mà dứt lìa.

Chính phủ U tuần qua đã lấy nhà thờ lịch sử số 1 khỏi giáo hội Orthodox thuộc truyền thừa Moscou giao cho giáo hội Orthodox U. Nhà thờ nầy hiện giữ kim thân các thánh Orthodox, là thánh địa cao trọng nhất, tượng trưng cho ngành Orthodox, ít nhất cho toàn vùng Rus cả ngàn năm nay; nhà thờ nầy cũng như thủ đô Kyiv là nơi mà Putin và Kirill muốn dùng như Tòa Thánh Vatican, thủ đô đế quốc tinh thần song song với đế quốc chính trị trong tay Putin. Cũng giống như giả thiết, ông Thiệu lấy chùa Ấn Quang của Thích Trí Quang giao cho Thích Tâm Châu hay cho Đức Cha Lê Hữu Từ.

Giáo hội U về số giáo dân và họ đạo chưa được 10% tổng số trực hệ Moscou.

Rất có thể Zelensky đi mạnh sau khi tiếp xúc với HK. Chuyện tôn giáo liên quan đến quan niệm cứu rỗi, mà truyền thống Abraham tin rằng khả năng cứu rỗi trong tay các tăng sĩ, trung gian hữu quyền như thánh Phê Rô cầm chìa khóa của thiên đàng, dựa trên nguyên lý: Jesus trước khi bị hành hình đã trao chìa khóa thiên đàng cho Pierre, Phê Rô, Peter) tuy Pierre nói với chính quyền Do Thái ông không hề quen biết với Jesus. Giáo hội ưu tiên nếu phải chọn với chính quyền, giáo hội nắm phần hồn.

Chuyện "The Cave Church" vừa nêu là một issue có thể đưa cuộc chiến qua một hướng khác; xin nói có thể, tùy cách uốn vặn (manipuler) của các phe phái. Tâm thái của Orthodox vẫn muốn thành một khối Estern Church xưa đối nghịch với Western Church, xương sống của Tây Phương dù có biến động Protestant. Ngoài Ba Lan (và phần nào Roumanie), khối Orthodox các chư hầu cũ của Nga vẫn hướng về Kirill, Moscou, như giáo hội Armenia đã đưa chính phủ Armenia hậu thuẩn Putin. Nếu Putin tài tình thì ông có thể chuyển thành một thánh chiến, với khẩu hiệu: không để cho Orthodox vào tay Vatican, uổng công cải đạo của các vua Nga nhất là nữ hoàng Catherine. Putin có thể được ủng hộ bởi 80% dân số, giai tầng theo Orthodox trên đất Nga. Staline thoát khỏi sa đọa nhờ chuyển lòng người qua hướng ái quốc chống Hitler mà quên lưởi lê (Lenine) và giáo mác (Marx) trong bàn tay sắt của đảng CS Liên Xô.  Putin có thể làm theo.

Jeffries (trai) và McCarthy

Về phía Mỹ, sau 15 lần bầu, McCarthy trở thành 'speaker of the house', chủ tịch hạ viện, xóa mối nguy dân biểu da đen Jeffries dân chủ thay cho Pelosi. Nếu tin báo chí, người đứng sau lưng MacCarthy là Majorie Green; bà nầy rất hung hăng đã chống việc HK giúp U; con trai của cựu TT Trump cũng không đồng ý giúp U (Trump vẫn nhiều hy vọng trở lại nắm quyền). Trước kia, Trump ngồi ở White House không làm gì đối với việc Nga sáp nhập Crimea, Trump còn nói Crimea của Nga thì trả lại cho Nga. Cộng Hòa đa số nhưng hơn không bao lăm phiếu, 223/212,  trong lúc thượng viện và White House thuộc DC. Nhưng CH đa số hạ viện có thể làm cho vấn đề Ukraine tuột dốc trên bực thang ưu tiên. Khi cộng hòa McCarthy tuyên thệ nhậm chức, thống đốc cộng hòa De Santis tuyên bố tình trạng khẩn cấp vì làn sóng nhập cư bất hợp pháp đánh vào bờ biển Florida, đưa vấn đề an toàn biên giới lên hàng đầu.---

Ukraine trên đường tự quyết 

 

Bạn mình là Lê Văn Cơ

 

Bạn mình là Lê Văn Cơ

Tôn Thất Tuệ

Chẳng nhớ vì cơ duyên gì mà năm 1958, Lê Văn Cơ ngồi sít hông ở bàn cuối nhị C2 Quốc Học. Tôi sợ gần chết, cứ nghĩ làm cho anh ta không vui lòng thì ăn bàn tay sắt (coup de poing américain). Té ra ông Phật ngồi bên hông mà không biết. Huế mình răng có quá nhiều tin ác, ví như nói một cô giáo hoàng phái, vợ một thầy hiệu trưởng đẻ ra con là Mỹ đen. Tôi nghĩ nay LVC ngoài 80 vì lúc ấy LVC đã trộng nhiều, áo quần bảnh bao, tóc dài chải vuốt (hình như có phờ ri dê chút chút hay quắng tự nhiên). Mối sợ hãi trên bắt nguồn từ khi tôi bước xa hơn góc bếp đến trường Nguyễn Tri Phương thấy một phương trời khá lạ. Nhiều thầy, mỗi thầy một môn và lại rất trẻ so với các thầy tiểu học mặc áo dài đen, một thầy một năm; cũng là lúc được mặc chiếc áo mưa trùm thay vì tơi lá. Và buổi chiều trước khi về thì nhìn ra cổng chính mở ra cho xe đạp; còn tôi đi cổng nhỏ bên ngã Kho Xăng của Quân Đội Pháp về Chaffenjon gần hơn. Nhưng cỗng kia vẫn là một nơi xa xăm, đứa mô cũng gọi sân đáp của phi cơ trực thăng. Helicopter?

Đó là tên tứ quí, tứ trụ triều đình Phi Cơ Trực Thăng. Cái tên ghép nối có duyên, trong đó Cơ chính là Lê Văn Cơ. Lại nghe nói như nghe "Tăng Sâm giết người": bốn vị đứng đó, láng cháng thằng nào ngông nghênh thì ăn bạt tai; chống lại thì "ăn poing américain".

Phi thì tôi có thấy một lần, Thăng chưa bao giờ thấy. Cơ thì mới gặp sau như trên. Còn Trực lại là cháu tôi, ông nội trực là bác ruột của tôi. Tuy về sau là một sĩ quan biệt động quân hung ác, lúc ấy Trực không có gì ngổ ngáo. Nói chung, Phi Cơ Trực Thăng chỉ là tin đồn trong một xứ không có gì nói cho hấp dẫn.

Gần 20 năm nay (từ 2023), nữ sĩ Phan Mộng Hòa cho in "Xóm Thượng Tứ" trong tuyển tập "Hoàng Hôn Thôn Vỹ". Hồi ký nầy viết 1996 có đoạn nguyên văn: "Tiếp theo là Nhà Sách Ái Hoa. Sau đổi chủ là người Tàu, tiệm đông khách nhờ có người đẹp Yên Cơ đứng trông coi. Yên Cơ dáng người mỏng mảnh như chuồn chuồn kim. Cô yểu điệu thục nữ, khiến bao chàng trai Huế ở trong kia Thành nội thầm yêu trộm nhớ. Đặc biệt vần vũ lui tới, có nhóm “Phi Cơ Trực Thăng”.

Huế mình thì nhỏ như bàn tay; nhưng Trực thì ở ngay cửa Thượng Tứ, ra vô mỗi ngày. Cơ không biết có ở chung với người anh là thầy Lê Văn Lâm đường Chợ Xép cũng gần thôi. Rất may người con gái của bà Maria Mộng Hoa chỉ nêu tên mà không kèm “tam quốc diễn nghĩa” mang một phán định giá trị nào.

Năm sau lên đệ nhất, tôi không thấy LVC, có lẽ đi Saigon sống với người anh chăng, lúc ấy ở Saigon thầy Lê Văn Lâm nổi tiếng là một giáo sư toán lành nghề nhất, xuất bản nhiều sách giáo khoa. Những năm còn lai tôi ở Saigon, không biết LVC có học sư phạm Huế hay không. Nhưng biết LVC là giáo sự tại Trường Kiểu Mẫu Huế. Susan Nguyễn cho biết thầy Cơ cao ráo, y phục chỉnh tể, ăn nói điềm đạm có duyên. Cho nên không ít học trò mê thầy. Susan có mê thầy không? Thành thật khai báo với cách mạng để hưởng khoan hồng

Khi Huế vừa qua cơn Mậu Thân, tôi đến Huế đi tìm người bạn chung sở. Trở về Saigon, tôi đi máy bay nhỏ từ sân bay Tây Lộc vô Đà Nẵng chờ máy bay lớn. Cũng như chẳng nhớ cơ duyên gì như lần ngồi chung C2, tôi gặp LVC và được mời tô bún bò gánh, ngon cay thấm thía trong gió lạnh miền trung buổi giêng hai.

Ở C2, LVC đã cho chúng bạn thấy anh có nhiều kiến thức văn chương và anh chỉ bày tỏ cái nhìn phóng khoáng trong giờ ra chơi. Lên cầu thang chung có thầy và trò. Một thầy chuyên giảng thuyết Nhân Vị nghe hai chữ “trâu vị” tưởng là ám chỉ mình đã xỉ vả cả lớp nguyên một buổi. E chừng từ miệng LVC nào hay?!, không ai tự thú hay bị tố cáo. LVC đã dạy tôi câu thơ của Trụ Vũ: cửa hồn tôi khép lại, không cho vũ trụ lòn vô. Ít lâu sau LVC nghe đâu đó liền lập lại cho tôi hay: cửa mình tôi khép lại, không cho thằng Trụ Vũ lòn vô. Vui thôi, vô tội vạ.

Có lần tôi nhắc tên LVC trong một email, bạn Hoàng Lợi, khóa đầu tiên sư phạm Huế cho biết LVC sống ở vùng Gia Hội và, theo như LVC nói, hưởng tiền lời ôn mệ bỏ vào chương mục tiết kiệm. Theo Hoàng Lợi, LVC nay lo hương khói cho cả họ, và hưởng tiền cho thuê đất ôn mệ để lại. Qua lại trên FB, LVC cho biết Thăng đi Saigon tốt nghiệp trường Y Khoa và Phi tập kết, sau 1975 trở về Huế, hai người bạn cũ có gặp nhau. Trực sau khi tham gia PG ly khai miền trung, trở lại Biệt Động Quân và tử trận.

Đến đầu năm 2023 Pham Quang Cuong gởi HMCT 2 tấm hình và cho biết LVC (phải) rất khỏe mạnh.

Cầu Ngói Thanh Toàn

Cầu Ngói xưa chưa bị cạo sửa

Ba khâu rựa nữa mới tới

Cầu Ngói Thanh Toàn

Tôn Thất Tuệ

Năm 1957 hay 58, tôi đi bộ cùng đoàn học sinh dưới sự hướng dẫn của thầy Văn Đình Hy từ Quốc Học xuống Đập Đá, qua khỏi đập rẻ phải. “Cầu Ngói Thanh Toàn trực chỉ hành”. Còn nhớ một bạn đồng hành, sau nầy là bác sĩ Hà Thúc Như Hỷ (quá vãng 2024). Đeo ba lô nặng cho nên cứ hỏi bộ hành địa phương còn bao xa mới đến Cầu Ngói. Tôi được trả lời: gần rồi, chừng ba khâu rựa. Chèng đét! Đi mãi không tới. Ba khâu rựa là ba chục cây số hè!? Rựa thì khi mô cũng có ba hay hai cái khâu tròn để giữ cho lưỡi sắt khỏi sút, mắc chi lại dùng làm đơn vị đo đường. Nhưng rồi chập tối cũng đến nơi và ngủ trên cầu.

Việc đầu tiên hôm sau là tìm hiểu bí ẩn ấy. Dễ quá, theo lời một bà cụ, tay phải cầm cái rựa, đi một hồi mỏi tay đổi qua trái là một khâu rựa, mỗi lần đổi tay là một khâu rựa. Có ai thong dong mà đi hóng mát, khi mô cũng tay xách nách mang. Từ đây đi bộ ra Đập Đá mới có đò qua Đông Ba. Mỗi lần đổi gánh qua vai, đổi rỗ qua tay v.v… là một khâu rựa.

Một đơn vị rộng rãi, cao su, thật dễ thương, uyển chuyển chỉ gây ý niệm không cần cân đo, như trong Nam, chục xoài mười hai, chục mười bốn, chục mười lăm; đơn vị không gian cũng là đơn vị thời gian. Ta yêu em ngàn kiếp hay một kiếp cũng là yêu. Trái lại một chợp mắt một kiếp sầu vô vạn; hay một thoáng em qua dài hơn ngàn triệu kiếp luân hồi sinh tử. Ta sống được bao nhiêu khâu rựa? Rất dài và rất ngắn; vạn pháp duy tâm tạo.

Sinh hoạt lai rai, tập hò tập hát thì xế chiều có lệnh về. Không ai lo mấy khâu rựa. Đoàn học sinh được chở bằng đò dọc không mui, lách qua lách về thì đến sông An Cựu, đi tiếp đến cầu Phủ Cam lên bộ về trường; tới ngay, một phần hai mươi (1/20) của khâu rựa chơ chi.

Tinh thần tự nhiên hài hòa giữa không gian vật thể và không gian nội tâm, giữa thời gian vật thể và thời gian quán niệm… tạo nên một Cầu Ngói Thanh Toàn, êm đềm như cảnh chùa nhỏ ngày xưa là Tra Am, không thách thức thiên nhiên như mũi tên gác chuông. Không kiểu cách cầu kỳ như cầu ngói Hội An. Dĩ nhiên khác với những chiếc cầu có mái trên thế giới với mục đích bảo vệ cầu trước thời tiết bất lợi. Cầu Ngói Thanh Toàn ăn nhập vào khung cảnh thiên nhiên, qua một hói nhỏ như hói Kẻ Vạn, Kim Long.

Từ lần thứ nhất theo đoàn học sinh, tôi không trở lại đây cho đến lần cuối 2001. Lần nầy tôi thấy quang cảnh còn như xưa, chưa xô bồ, chưa thành thị hóa. Nghe các cháu nói, ngày Tết nơi chỗ chợ nhóm gần cầu có bài chòi đúng cách xưa. 11 cái chòi như 11 cái miễu, thần sống áo xanh áo đỏ, lớn nhỏ, chăm chú nghe anh hiệu chít khăn đỏ hò một câu ca dao chuyển vào con bài đầu, ví dụ Hai bên lẳng lặng mà nghe con bài đi chợ: Khi xưa em nói rằng thương, để anh về bán nhà bán cửa, bán ông táo thổ công; nay chừ em nói rằng không, anh nghe như sấm sét giữa đồng ơi em. Ôn ầm. Trúng ba con trùng nhau là tới rồi, trống kèn ọ e, có người bưng mâm tiền chung và một lá cờ, trịnh trọng như nạp lễ cưới.

Cầu mái tranh Áo, Austria

Bài chòi biến dạng từ bài tới. Bộ bài tới hết sức chất phát hồn nhiên, không kiểu cách như tài bàn hay tam cúc. Bộ bài tới, theo cảm quan cá nhân, gồm đủ mọi thứ, vũ trụ cực tiểu, vũ trụ cực đại, đời người và người đời. Có trời là ông ầm; có con người riêng tư như bạch tuyết nọc đượng, cái âm cái dương trên thân thể. Có thầy có trò. Có anh cửu phẩm triều đình, nhưng là cửu bệt. Có con gà. Có lược sưa lược dày. Có gióng gánh. Có những xâu tiền mang ý nghĩa triết lý, đồng tiền có lỗ, dấu đâm thủng vào lương tri. Có thái tử, có kẻ nghèo, có chăn gối, bồng bế. Tôi không thể tự giải thích thêm cho đủ ba mươi lá; nhưng không quên con đỏ mỏ, biết đâu là cô em xảnh xẹ, ưa phấn son, coquette như con két nhiều màu Nam Mỹ.

Đứng ở chân cầu, tôi say sưa với nét hài hòa, tưởng như đang nắm tay linh mục Teilhard de Chardin trên đường tổng hợp khoa học, tôn giáo và thi ca để đến sự nhất thống; cái to nhất nằm trong cái nhỏ nhất; cái nhỏ nhất sống yên lành trong cái to nhất. Hoặc gần hơn là cùng cựu tu sĩ PG Phạm Thiên Thư gõ chén mà ca: hiện hữu đây rồi, tôi không là tôi, người không là người; đâu chẳng là Phật, đâu chẳng là Trời?

@

Vì sao lại viết bâng quơ, không đầu đuôi xuôi ngược gì trơn? Viết thế vì tâm thần tôi chếnh choáng khi thấy một tấm hình Cầu Ngói Thanh Toàn như một kẻ son phấn không ra cách, vua Louis 14 mặc áo Liêu Trai. Ngói men mới âm dương; rồng rắn trên nóc và nhất là một cổng màu vàng, bạn phải chui qua mới lên cầu. Trông giống cái am lên đồng. Mọi thứ, mọi di tích thực sự đã bị cạo sửa, như bia trước trường Quốc Học. Mà bắt chước Hội An cũng không đến nơi. Cầu ngói Hội An cầu kỳ nhưng không bị bắn khỏi khung cảnh chung, trái lại hòa nhịp với bối cảnh và kiến trúc thời Faifo, thời “Phải Phố nầy em”.

Nghệ thuật tạo hình thể (lớn hay nhỏ) đi theo lối công dụng (functional) / lối trang trí (ornamental) / dung hòa hai thứ. Khó tìm ra một lối nào mà tả Cầu Ngói nhưng không quên Cầu Ngói chính là công dụng. Công dụng chính là ý nghĩa cao quý của Cầu Ngói, người xây cầu thêm mái ngói, cho ai lỡ độ đường ngủ qua đêm không bị sương lạnh.

Dùng Cầu Ngói mới mà diễn tả ý nguyện của người xưa và đường lối nghệ thuật dung hợp thì giống như vô Chợ Đông Ba mua con nộm thợ mã phấn son lòe loẹt mà thưa đây là hoa khôi của cố đô.

Cầu Ngói không còn là cầu qua lại giữa người và cảnh, giữa linh thiêng và hiện thực, giữa bộ bài tới và thái cực âm dương, giữa đường đất đo bằng khâu rựa và nỗi lòng đánh dấu bởi buồn vui. Đi cả triệu khâu rựa nữa cũng không đến được Cầu Ngói năm xưa. Chỉ còn một khâu rựa cuối cùng, đi từ tâm hồn đến vùng hoài niệm, có Cầu Ngói uyên nguyên chưa bị đưa vào lò sát sanh thẩm mỹ lọ, thẩm mỹ treo đầu heo bán thịt chó.---

=================================================

Dốc Mơ . Ngô Thuy Miên. Ngọc Lan

=============================

Ukraine trên đường tự quyết

Biểu tình yêu cầu gia nhập Liên Hiệp Âu Châu 2013

 

Ukraine trên đường tự quyết

Ukraine’s Long Self-Determination

December 7, 2022, New York Review of Book

Cristina Florea * Tôn Thất Tuệ dịch

1985, Gorbachev đưa ra chủ trương cải cách ‘perestroika’ nhằm sắp xếp lại cơ cấu tổ chức xã hội Xô viết. Một trong những hậu quả chưa được dự liệu là nẩy sinh những tổ chức chính trị dân sự đưa đến sự phá vỡ độc quyền của đảng CS. Ở các nước chư hầu Đông Âu chủ trương nầy thúc đẩy hình thành các phong trào đối lập nội địa manh nha những cuộc cách mạng “hiền hòa” như phong trào Đoàn Kết ở Ba Lan, cách mạng “nhung” ở Tiếp Khắc làm cho các chính phủ CS tiêu ma năm 1989. Các cuộc cải cách ấy cũng thúc đẩy hình thành các cuộc phản kháng ngay trong nội địa Liên Xô như Mặt Trận Bình Dân ở các quốc gia Baltic hay phong trào quốc gia ở Georgia đòi hỏi độc lập.

Ukraine không có một mặt trận đối lập thống nhất. Tuy nhiên, ngày Dec 1, 1991, hơn 90% dân chúng đã bỏ phiếu đồng ý độc lập. Yelsin, mới trúng cử tổng thống sáu tháng trước tin tưởng rằng dù Liên Xô có giải thể, thì cộng hòa lớn thứ nhì nầy vẫn liên kết với Nga. Khi bị một ký giả Ukraine chỉ trích khư chối từ nền độc lập, tùy viên báo chí của Nga đã trả lời: Bạn không muốn cùng Nga ở chung trong một liên hiệp hay sao? Đừng quên U là di sản của CS Liên Xô. Được, cứ đi riêng, nhưng trả lại chúng tôi Crimea và Donbas nhé.

Ngày nay, sau chín tháng động binh, Putin vẫn biện minh cho cuộc chiến nầy bằng luận điệu của Yelsin và môn đệ rằng Ukraine là một sự sáng tác của Liên Xô, mà bên ngoài không ai có thể hình dung.

Tuy được tuyên truyền thổi phồng, luận cứ nầy vẫn có chút xíu sự thật. Ukraine sau thời Xô viết, trên nhiều khía cạnh, là một sản phẩm của nền thống trị Xô viết hơn nửa thế kỷ. Ukraine đã thừa hưởng những định chế hành chánh, một guồng máy cai trị, những lãnh thổ xưa kia thuộc nhiều chủ quyền khác nhau nay nhập vào cương thổ của Ukraine sau thế chiến 2: của Ba Lan, của Lithuania, của Áo và của Nga Hoàng xưa. Liên Xô đã giúp hình thành một quốc gia đang bành trướng và một bản sắc Ukraine phản ảnh tính chất thành thị mới, nhiều sắc tộc, và một dân tộc song ngữ. Bản sắc đó không bao giờ được trình bày, hình dung như một sự đối nghịch với Nga. Nga được xem như người anh lớn tuổi, cùng đi chung trên con đường CS.

Về phần Ukraine, trong 200 năm qua, họ đã ứng phó các hoàn cảnh đổi thay bằng cách nêu lên những lý sự hiện tồn của một quá khứ quốc gia. Trong thế kỷ 20, U đã năm lần tuyên bố độc lập. 1918 tại Lviv và Kyiv / 1939 tại Transcarpathia / 1941 tại Lviv / 1991 tại Kyiv. Mỗi lần như vậy, U không những tạo ra một chính quyền mà còn xác lập một quốc gia. Nhưng những hình thái ấy không có tính chất hiển hiện (self-evident).

Thế kỷ 19, nhóm theo đường lối quốc gia không đồng ý với nhau về sự khác biệt của U, không thể nói Nga hay Ba Lan phá hoại bản sắc của U. Riêng khối Galician Ruthenian đã chia thành năm hướng. Thân Ba Lan, thân Nga, thân Ruthernia, chủ trương U là số một, chủ trương xóa bỏ U. Trong thời gian thế chiến 2, một số người U đặt tin tưởng vào Đức Quốc Xã Hitler, một số khác chủ trương theo Nga mong có một một nhà nước hữu hiệu hơn, tốt đẹp hơn. Một sự chia rẻ mới xuất hiện từ năm 1991 giữa người U miền Đông gắn bó với Nga mới và người U miền Tây hướng về Âu Mỹ thay vì Moscou. Cuộc chiến hiện nay là giai đoạn đổ máu mới nhất trong sự sụp đổ chưa xong của đế quốc Xô Viết và nằm trong lịch sử lâu dài của chủ nghĩa quốc gia U.

*

Ngôn ngữ U, xưa gọi là tiếng Ruthenia, trong hai thế kỷ 13 và 14 đã bắt đầu khác biệt với tiếng Nga và tiếng Belarus trong vùng Rus. Sau khi thoát khỏi ách nô lệ Mông Cổ, Rus chia thành những vương lãnh khác nhau thuộc quyền cai trị của Hung Gia Lợi, đế quốc Ottoman, Balan-Lithuania v.v… Thế kỷ 17 chứng kiến sự xuất hiện một thực thể Ruthenia tuy chưa ai nói đến một quốc gia Ruthenia hay U. vì dân chúng sống lẫn trong vùng ảnh hưởng của Ba Lan. Từ cuối thế kỷ 16, người Ruthenia trong khu vực Ba Lan đều theo TCG Orthodox. Chi hội Hy lạp và chi Hội Ukraine tự đặt mình vào hệ thống của giáo hoàng Vatican. Người Cossacks theo Orthodox và nông dân chống lại sự thống thuộc nầy. Nhân đó thủ lãnh Cossack, Bohdan Khmelnytskyi, chỉ huy mặt trận chống lại Giáo Hội La Mã và sự đô hộ của Ba Lan. Trong thỏa ước hòa bình Pereiaslav năm 1654, Khmelnytskyi tuyên thệ trung thành với Nga, đặt lãnh thổ U dưới sự kiểm soát của Nga. Thỏa ước nầy cho đến ngày nay thường được nại ra ra để chứng tỏ chủ quyền của Nga đối với Ukraine. Tuy vậy, sử gia U xem thỏa ước nầy là một hành vi tự nguyện kết hợp để nhờ Nga giúp đỡ nhưng nó không từ bỏ độc lập tự quyết của U.

Sau khi Ba Lan bị chia cắt vào thế kỷ 18, lãnh thổ U lại bị qua phân lần nữa, chia nửa Đông cho Nga và nửa Tây cho Áo. Trong thời gian đô hộ của hai cường quốc nầy, chủ nghĩa quốc gia của U phát triển song hành với chủ nghĩa quốc gia Ba Lan. Khi dân chúng Ba Lan trong vùng đất Nga mới chiếm của Napoléon nổi loạn, chính quyền Nga cương quyết đàn áp; đồng thời xóa bỏ ảnh hưởng của phong trào quốc gia Ba Lan bằng cách nêu lên một quốc tịch tay ba Nga, Belarus và U.

Để khuyến khích giới ưu tú chia sẻ quan niệm quốc gia này, Nga mở thêm đại học ở Kyiv và ở Khardiv. Mục đích là biến những trường nầy thành những trung tâm thân Nga. Nhưng trái với ý nguyện, các trường trở nên những cứ địa của chủ nghĩa quốc gia U. Trường Kyiv dung dưỡng những tổ chức bí mật gồm những hội viên mang quan điểm rằng U có một quốc tính riêng biểu lộ qua sự đối kháng với Ba Lan lẫn Nga. Hội viên danh tiếng nhất của tổ chức Huynh Đệ là thi sĩ Taras Shevchenko, xưa kia là một nông nô. Ông xuất bản tập thơ Kobzar năm 1840 tại St Peterburg; tác phẩm nầy đặt nền móng cho nền văn chương viết bằng quốc ngữ U. Một hội viên khác của tổ chức, Mykola Kostomarov, hô hào thành lập một bang liên rộng rãi hơn của người Slave do U lãnh đạo, dựa vào các nguyên tắc bình đẳng và dân cử.

Hai nhân vật nầy xác lập một quốc gia U, tự thân đã có tính chất dân chủ và về căn bản khác biệt với Nga “vì sự thương mến thiết tha với tự do của chính mình đối nghịch với tham vọng đế quốc là cai trị và xiềng xích các quốc gia khác”. Năm 1847, nhân viên công lực Nga đã bắt giam Kostomarov và Shevchenko. Tổ chức Huynh Đệ bị giải tán vì bị xem là một công cụ của phong trào phản loạn Ba Lan. Khi Ba Lan nổi loạn năm 1863, Nga cấm xuất bản và tịch thâu các sách báo viết bằng tiếng U và tuyên bố tiếng U là một sản phẩm do Ba Lan chế biến.

Tại Áo năm 1948, một phong trào quốc gia U xuất hiện, khi người U trong vùng Galacia và tỉnh kế cận đã lần đầu tiên tự tổ chức về chính trị, dựng lên Hội Đồng Tối Cao Ruthenia. Mấy chục năm trước, Áo hổ trợ người Ruthenia chống lại ý định thống trị của Ba Lan và khuyến khích phát triển một cá thể cộng đồng qua các trung tâm giáo dục như tu viện dành cho người Ruthenia theo hệ phái TCG Hy Lạp tại Kyiv.

Nhưng nay triều đại Hapsburg thỏa thuận ngầm cho Ba Lan trở nên một lực lượng trội yếu trong vùng Ruthenia (Ukraine ngày nay) để đổi lấy lòng trung thành của Ba Lan. Thất vọng, giới trí thức trong vùng Galicia do Áo kiểm soát hướng về Nga để được che chở và chấp nhận tính chất cá biệt của “Tiểu Nga” (Little Russia) mà Nga dùng như một phương tiện chống lại Ba Lan. Tinh thần thân Nga, mê Nga nầy, rất mạnh trong số dân U sống trong vùng Áo chiếm cho đến thập niên 1880 khi chính quyền Áo truy tố ra tòa số người thân Nga. Điền thế vào đó là trào lưu ngưỡng vọng Ukraine do chính quyền Áo hậu thuẩn.

Thế chiến thứ nhất khai mở cho người quốc gia U vô số khả thể, ở mức dư thừa vì cuộc chiến nầy kết liễu đế quốc Nga Hoàng và đế quốc Áo Hung. Nhưng không thể tránh bất ổn. Từ 1917 đến 1919, vùng đất bây giờ là Ukraine có sáu chính phủ dưới ảnh hưởng của các thế lực khác nhau. Đến năm sau, quốc gia non trẻ gọi là cộng hòa Ukraine là nơi trú đóng của rất nhiều đoàn quân: nào của Bôn sê vít, nào của Bạch Nga, nào của Ba Lan, nào của Liên Quốc và các lực lượng vô chánh phủ. Sau một cuộc nội chiến đẫm máu, cộng hòa tân lập nầy mất đất cho Ba Lan, cho Lỗ Ma Ni và cả cho Nga xô viết. Rải rác khắp các đế quốc, trong hai thập niên, các biện sĩ U có mặt thường xuyên trên diễn đàn nhưng không chung quan niệm về quốc gia Ukraine.

*

Liên Xô có dự án liên kết mọi thành phần dị biệt nói trên. Sau khi thắng cuộc nội chiến và thâu tóm hầu hết lãnh thổ của đế quốc Nga hoàng xưa, Bôn sê vít xúc tiến tổ chức lại các lãnh thổ dưới quyền thành một nhà nước mới. Chính quyền nầy cần chế ngự các chủ trương quốc gia không phải Nga, đặc biệt là phong trào quốc gia U, là phong trào trội yếu và có tổ chức nhất trong thời đế quốc Nga hoàng. Khi viết về Ukraine, Lenine khai triển cách ứng xử thích đáng đối với ”vấn đề quốc tính” dựa trên nền tảng cho rằng chủ nghĩa quốc gia là một giai đoạn tất yếu phải có trên đường đến XHCN. Do đó, đúng theo Lenine, nhà nước Bôn sê vít tiếp nhận các thành phần có quốc tính riêng vào cơ cấu điều hành quốc sự.

U đã bắt đầu gầy dựng một quốc tính riêng từ giữa thế kỷ 19. Trong khi đa số dân quê không tự cho là một nhóm sắc tộc, thành phân ưu tú đã có một nền văn chương, mở đầu bởi một tác phẩm của Ivan Kotliarevsky nhan đề Eneida, xuất bản năm 1798. Eineida mô phỏng vụng về thiên hùng ca của Virgil Aeneid, với anh hùng người Cossack tên Zaporozhian làm nhân vật chính. Năm 1921, khi ở trong chính trị bộ đảm trách các vấn đề chủng tộc, Staline nói rằng không lâu trước đây vẫn có người tin rằng cộng hòa U và quốc gia U do Đức biến chế. Ông nói tiếp: nhưng rõ ràng rằng quốc gia U đã hiện diện và từ nay CS có trách nhiệm phát triển văn hóa của cộng hòa nầy.

Từ dạo ấy, công hòa XHCN U trở thành một thành viên cốt cán, sáng lập Liên Xô chính thức ngày 30 Dec 1922. Trên thực tế, Liên Xô (USSR) là một đế quốc do Moscou cai trị. Lý thuyết chống đế quốc của Liên Xô khó bề được chấp nhận bởi các sắc tộc, đặc biệt là U không bao giờ quên rằng tầng lớp Bôn sê vít nói tiếng Nga tiếp nối truyền thống đế quốc xóa bỏ văn hóa U. Lenine tin tưởng sẽ xóa mờ những mối nghi kỵ ấy bằng cách tuyển người không phải Nga vào đảng CS và các cơ cấu chính quyền. Ông đưa ra đường lối “sắc tộc hóa”; do đó nhiều người U được thăng thưởng giữ những chức vụ quan trọng trong đảng và nhà nước; tiếng Ukraine được sử dung nhiều hơn trong các công sở. Tính đến cuối thập niên 1920, hầu hết các trẻ em trong cộng hòa XH nầy đều học tiếng Ukraine.

Các giới chức Xô viết tính toán một chuyện khác. Họ hy vọng bằng cách củng cố sự trung thành của cán bộ nói tiếng U, họ có thể kiểm soát chặt chẻ toàn thể nông dân, lớp người xưa nay nghĩ tới ruộng đất hơn là tự quyết quốc gia, chống đế quốc và chủ nghĩa CS. Từ 1918 đến 1920 là thời gian nội chiến giữa Trắng, (Bạch Nga, chế độ cũ) Đỏ (CS) và Xanh Lục (nông dân địa phương tự vệ chống cả hai, Trắng và Đỏ). Cuộc nổi loạn vũ trang nầy làm rung chuyển cả nước. Thủ lãnh Nestor Makhno chống lại tất cả: chính quyền U. Bạch Quân, Hồng Quân; không ai có thể dẹp yên.

Do đó, Liên Xô đẩy mạnh chính sách địa phương hóa của Lenine ngõ hầu chiết giảm áp lực từ đồng quê. Nhưng chiến dịch tập thể hóa thần tốc của Staline trong thập niên 1930 đã tạo nên Holodomor (nạn đói bốn triệu dân U chết) và việc đàn áp đẫm máu những thành phần tội phạm bất hảo, gồm các viên chức thực hiện địa phương hóa.

Vào thời ấy, đa số dân chúng sống ở vùng quê. Nhưng một giai cấp thành phố mới và giai cấp vô sản xuất hiện tràn ngập các thành thị đang phát triển nhanh như Khardiv. Cuối thập niên 1930, đa số các thành phố của cộng hòa XHCN U, trước kia bị Nga hóa, nay trở thành Ukraine một cách mạnh mẽ.

Năm 1939, tiếp theo minh ước Ribbentrop-Molotov, Staline chiếm Đông Bộ Ba Lan và ghép vào Ukraine để thành Tây Bộ Ukraine với lý do nhóm sắc tộc thiểu số Ukraine cần được giải cứu khỏi sự thanh trừng của Ba Lan.

Lý sự nầy của Staline giống như lý sự hiện nay của Putin: Nga tấn công vào U nhằm đối phó chính sách diệt chủng của Kyiv đối với thiểu số nói tiếng Nga ở phía đông Ukraine.

Trong những năm tới, chính quyền Xô Viết cố sức gầy dựng một quốc tính Nga-Ukraine trong phần đất mới sáp nhập nầy. Nga bắt đầu tống xuất ‘’kẻ thù của giai cấp’’, đa số là dân Ba Lan và Do Thái và điền khuyết bằng người Nga hay Ukraine trong nền cai trị mới. Tuy vậy hết sức khó khăn mà áp đặt một căn cước Nga trong vùng nầy vì người Ukraine đã phát triển một khuynh hướng quốc gia cấp tiến giữa hai thế chiến. Cột trụ chính của truyền thống nầy là Tổ Chức Quốc Gia Ukraine do Ievhen Konovalets thành lập năm 1929 với mục đích xác lập một quốc tính khác biệt chống lại người Ba Lan, Lỗ Ma Ni và Nga, ngõ hầu có một quốc gia độc lập. Tổ chức nầy muốn xét lại trật tự quốc tế theo hiệp ước Versailles, theo đó dân tộc Ukraine là khối đông đảo nhất ở Âu Châu không có một pháp tính nhà nước quốc gia. Các phương pháp khủng bố và âm mưu phản loạn được đem ra dùng. Các luận trình của Dmytro Dontsov đã ảnh hưởng mạnh mẽ phong trào vì theo ông U phải lật đổ qui chế cấp tỉnh và vị trí ngoài lề của mình bằng bất cứ phương tiện nào. Tổ chức QG Ukraine không chấp nhận trật tự quốc tế hiện thời và chủ trương dung hợp đường lối quốc gia toàn diện và chủ trương phát xít. Họ nhìn nước Đức Nazi với nhiều thiện cảm, ca ngợi ý định của Đức sắp xếp một Âu Châu với các sắc tộc thuần túy không pha trộn.

Ukraine tiếp đón quân Đức

Năm 1940, 11 ngàn hội viên Tổ Chức Quốc Gia tách làm đôi. Nhánh cực đoan cấp tiến nhất (TCQB-B) được chỉ huy bởi Stephan Bandera. Người nầy đã liên hợp với Nazi suốt thời gian Đức chiếm đóng Miền Tây. Từ 1940 đến 1941, TCQG-B cộng tác với quân đội; giúp Đức sửa soạn chiến tranh với Xô viết bằng cách thành lập hai tiểu đoàn thuần túy người U và ủy ban đặc nhiệm, sẵn sàng tổ chức hành chánh cai trị những vùng Đức sẽ giải tỏa, để đổi lấy lời hứa mơ hồ về nền độc lập của U. Tuy nhiên khi Bandera tuyên bố U độc lập tại Lviv, Đức đã bắt ông giam trong một trại tập trung. Thuộc bộ của ông được tổ chức thành một đạo quân nổi dậy, tiếp tục các chiến dịch thanh trừng chủng tộc, chung với các đơn vị bán quân sự khác, đặc biệt nhắm đến thường dân Ba Lan. Năm 1944, khi lấy lại các lãnh thổ Đức chiếm đóng, Hồng Quân đã gặp sức kháng cự khủng bố của người quốc gia U. Xô viết đã trả đũa bằng các cuộc hành quân tảo thanh mãi cho đến thập niên 1950, đã giết 150 ngàn người U. Tuy tiêu diệt các tổ chức quốc gia, Nga duy trì tiếng U làm ngôn ngữ chính thức trong hành chánh và giáo dục. (Thực tế các cấp đảng và chính quyền chỉ dùng tiếng Nga).

Năm 1956 Nikita Khrushchev chuyển giao bán đảo Crimea cho cộng hòa U để đổi sự trung thành cấp đảng xứ nầy đã giúp ông nắm quyền sau khi Staline chết. Ông cũng cho U hưởng qui chế tối huệ so với các cộng hòa khác. Lễ chuyển giao tổ chức ngày kỷ niệm 300 năm thỏa ước Pereiaslav theo đó người Cossacks tuyên thệ trung thành với Nga Hoàng, Xô viết cố tình nhắc lại sự liên kết, nếu không phải là lệ thuộc, của U đối với Nga.

*

Cơ cấu liên bang mà Lenine đặt để trong thập niên 1920 đã tách các cộng hòa khỏi các định chế đảng và địa phương, gộp chung tất cả vào sự kiểm soát chặt chẻ của đảng CS Moscou cho đến ngày cuối. Khi đế quốc nầy tan vỡ theo đường nứt sắc tộc và quốc gia, sử gia lúc ấy mới biết rằng nguyên do tan vỡ là chủ nghĩa quốc gia; cho dù Nga đã tạo ra ra các lằn ranh nầy để kiềm chế chủ nghĩa quốc gia.

Chủ nghĩa quốc gia đã hưng phát thay chủ nghĩa Mác Lê vì đảng CS đã mất vị trí chính thống dưới thời Gorbachev. Các đảng viên CS, như Leonid Kravchuk, tổng thống tương lai của U độc lập, đã tức khắc từ bỏ chủ trương liên hiệp quốc tế, xưng tụng chủ nghĩa quốc gia. Những kẻ trước kia kết án cầm tù các lãnh đạo quốc gia U nay mơn trớn nạn nhân của họ và chảy nước mắt khi hát những bài ca của U.

Nhưng đích thị chính Nga đã chủ xướng việc từ bỏ liên hiệp để cổ súy chủ nghĩa quốc gia. Lần nầy không phải cho kẻ khác mà cho chính mình. Đề cao văn hóa Nga, những nét đặc thù của Nga lâu nay chính quyền Xô Viết bỏ lơ.  Boris Yeltsin, phát ngôn viên của nhóm trí thức Nga theo đường lối quốc gia bảo thủ tin tưởng rằng mọi người Nga đều là nạn nhân của chủ nghĩa CS xa lạ, khác biệt với quốc tính Nga và kêu gọi trở về các truyền thống xưa trước khi có CS.

Ngoài sự ủng hộ nội địa, Yelsin tìm cách liên kết thành phần ưu việt ngoài nước Nga, nhóm nầy tìm thấy trong các cuộc cải cách của Gorbachev các cơ hội thuận tiện đẩy mạnh nền tự trị của từng cộng hòa và cải tổ cơ cấu của liên bang, trong số nầy có thành phần lãnh đạo mới của U.

Không giống các phong trào ly khai khác ở các cộng hòa xưa trong USSR, lãnh đạo Ukraine không dùng bạo động. Ở Nagorno-Karabakh, Abkhazia, South Ossetia và nhiều nơi khác, ly khai xây ra đột ngột và đầy thương vong. Nhưng việc chuyển tiếp ở U êm ả và tuần tự kéo dài. Các chính sách tẩy xóa xô viết được thực hiện từng phần và không đồng đều. Thị trấn phía Tây, Lviv vốn dĩ đã có truyền thống quốc gia, phá ngay các đài kỷ niệm Xô viết, đổi tên đường. Trong lúc đó, các tỉnh Miền Trung và Miền Đông vẫn để cho các vết tích quá khứ diên trì lần lữa.

Human chain, Baltic

Ngay cả Phong Trào Quần Chúng, Rukh, thành lập trong thời cải cách perestroika không đòi hỏi ly khai cấp thời, khác với các quốc gia Baltic, tháng 8, 1989, dân chúng biểu tình nắm tay nhau thành một hàng rào người (human chain) để phản đối ách thống trị của Liên Xô.

Trong đại hội thành lập, Rukh tuy chủ xướng U độc lập vẫn đưa ra nghị quyết U vẫn sẽ phải ở trong liên hiệp Nga. Đến năm 1991, Rukh đẩy mạnh yêu sách độc lập nhưng bằng thương thuyết chứ không bằng chiến tranh. Một phân bộ của Rukh phản đối việc Nga hóa và yêu cầu người thân Nga hãy trở về tiếng mẹ. “Nói tiếng Nga là ma quái và sai lầm”. Tuy nhiên, lời kêu gọi ấy không được đa số ủng hộ vì dân chúng nói hai thứ tiếng. Ít người gốc Nga nói rành tiếng U; người Ukraine không phủ nhận gốc U của mình nhưng xem tiếng Nga là tiếng mẹ đẻ. Chính trị gia mới được bầu cử tránh những chính sách cấp tiến của Rukh vì sợ mất khối người nói tiếng Nga nầy.

Nói về nước Nga, sự chuyển tiếp qua dân chủ sau khi Gorbachev từ chức năm 1991 đem lại sự thống khổ kinh tế chưa từng thấy từ 1917. 1992, lạm phát từ 200% lên đến 2.600%. Kèm theo đó là cuộc khủng hoãng tư tưởng và giá trị tinh thần. Thuyết Mác Lê, thuyết CS mất chỗ đứng nhưng không có gì thay thế ngoài sự khát khao tiền bạc. (Ý kiến của một người Nga), chúng tôi đọc cả tấn sách, chúng tôi mơ ước cách mạng và luôn lo âu có sống mà thấy ánh sáng ấy hay không, nhưng nay không lo âu nữa vì những ước mơ ấy, những dự tính trí huệ ấy đã tiêu ma. Thật vậy, từ khi Liên Xô sụp đổ, thư viện và hý viện trở thành kho hàng hay làm chợ. Thiên hạ đi từ sùng thượng sách đến chỗ bán sách cân ký, để rảnh tay mua bán. “Chúng tôi bán dầu hỏa để mua quần lót”.

Chính phủ Yelsin đưa ra các biện pháp tự do hóa, mở đường kinh tế thị trường. Nhưng quá chậm và chỉ mang hình thức tư hữu hóa giúp cho thành phần đảng viên cũ và thành phần tội ác lươn lẹo làm giàu ngoài mức nghĩ tưởng. Xã hội có thêm một giai cấp mới: các đại gia (oligarchs). 1998, đồng Ruble sụt giá thảm não, Nga không tiền trả nợ. Nhưng thập niên kế, tổng sản lương quốc gia tăng 80% nhờ xuất cảng nhiên liệu hóa thạch (dầu và khí đốt). Thất nghiệp giảm đến mức thấp nhất. Nhờ đó giai cấp trung lưu bắt đầu hình tượng, gồm công chức của chính quyền.

Kẻ chủ trì phép lạ kinh tế ấy là một nhân viên mật vụ KGB đã chứng kiến, từ nhiệm sở Dresden, sự ngã gục của chế độ CS Đông Đức. Trước nghị viện Nga năm 2005, Putin mô tả sự sụp đổ của Liên Xô là một tai họa chính địa nguy hại nhất của thế kỷ 20. Tham vọng của Putin không những chỉ phục hưng nền kinh tế Nga mà còn tái lập quy chế đại cường quốc của Nga. Putin tìm nguồn hứng khởi cho dự án nầy từ Napoléon và Pierre Đại Đế (Peter the Great).

Việc đầu tiên là tìm ra một thứ gì để lấp chỗ cũ của ý thức hệ CS. Có thể là một hình thái chủ nghĩa quốc gia mang hương vị đế quốc như Nga phải thi hành một sứ mệnh thiêng liêng của Thiên Hựu.

Ý thức hệ mới nầy cho phép Putin dấy binh đánh Chechnya năm 1999. Đây là cuộc chiến lần thứ hai trong vùng kể từ khi Liên Xô giải thể. Ba năm trước, Yelsin đã cho quân tấn công tàn bạo vào Grozny, thủ đô của Chechnya, giống y hệt lần nầy Putin xua quân chiếm Ukraine. Nhưng các đơn vị du kích cầm cự được nên hai bên ngưng chiến. Năm 1999, Putin quyết định giải quyết tận gốc vấn đề vì ông tin sự sống còn của Nga tùy thuộc vào vùng Bắc Caucas nầy.

Cuộc chiến hiện tại ở U hiện nay tiếp nối chiến dịch tái lập ảnh hưởng của Nga trên các lãnh thổ xưa kia nằm trong liên bang USSR. Tham vọng của Putin được chia sẻ bởi những người Nga cảm thấy tủi nhục và mất ý nghĩa của một mục đích chung sau khi Liên Xô giải thể. Một vị trung niên phát biểu: Đời sống giờ đây nhàm chán. Một ý nghĩa to lớn đòi hỏi hy sinh đổ máu; nhưng nay không ai muốn ra khỏi nhà để chết.

Tại Hội Nghị An Ninh Munich năm 2007, Putin đã kết tội HK tạo ra một thế giới nhất cực với một trung tâm quyền lực, nơi đó chỉ có một ông chủ, một chúa trùm duy nhất. Khi xẩy ra các cuộc phản đối quần chúng gọi là Euromaidan ở Kyiv năm 2013, Putin cho rằng mối sợ bị tây phương bao vây của ông được xác định là đúng. Hàng trăm ngàn người U xuống đường khi tổng thống Viktor Yanukovych bác bỏ dự thảo thỏa hiệp với Liên Âu. Đối với Putin để cho U ra khỏi tầm tay kiểm soát của Nga là chấp nhận thua cuộc với HK và Tây Âu. Do đó ông xúc tiến sáp nhập Crimea, ủng hộ phong trào ly khai ở hai tỉnh miền Đông là Donetsk và Luhansk.

Lenine, Ukraine

Trái với tính toán, Putin, hơn bất cứ người quốc gia U nào khác, đã tách lìa giới ưu việt U khỏi các mối liên hệ với Nga và Liên xô. Trong nội địa, chủ trương trả thù đã được đáp ứng thuận lợi. Các tập đoàn quốc gia như Svoboda, Chi Bộ Hữu Khuynh và Sư Đoàn Azov đã thành lập theo khuôn mẫu cực hữu thời 1930. Azov dùng chữ vạn và huy hiệu SS thêu trên quân phục, những tập đoàn khác công khai ghi nhận tiếp nối truyền thống phát xít của Tổ Chức QG U. Năm 2014, các khối quân sự chính trị nầy đã mạnh mẽ chống lại các cuộc lùng bố của tổng thống Yanukovych nhắm đến các nhóm cách mạng Maidan. Nhóm cực hữu nầy chiếm 6,5% số phiếu bầu nghị viện và được bảy ghế. Nhưng ngày nay cực hữu bị lép vế trước phong trào quốc gia dân chủ muốn đi với Nato và Liên Âu EU.

Khi Nga sáp nhập Crimea, người U cảm thấy cô đơn, bị bỏ rơi; Tây Phương không đoái hoài bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ của họ. Dưới thời tổng thống Poroshenko, các cơ cấu chính trị hướng nội và chuyển qua hữu khuynh. 2015, chính phủ ban hành nhiều đạo luật xét lại các hành vi cũ (trước khi độc lập) của nhân viên công quyền, có thể đưa đến án tù mười năm. Năm 2018 Poroshenko ký đạo luật bắt buộc dạy tiếng U trong trường công từ lớp năm trở lên; Nga phải lên tiếng kết án U thành lập một chế độ ngôn ngữ biệt đãi, trong một quốc gia đa ngôn.

Ngày nay, khi chiến sự vẫn tiếp diễn, U ở trong một tình thế khác xưa với sự giúp đỡ của Tây Phương. Nhưng chưa thấy một định hướng nào; không ai có thế đoan chắc cách thức các chính phủ Âu Mỹ sẽ viện trợ U không những về quân sự mà còn về tái thiết, củng cố các định chế dân chủ, vượt qua các xung đột sắc tộc và ngôn ngữ. Cuộc chiến nầy cũng như các lần trước đã mở ra nhiều khả thể mới, người U cần khôn khéo để từ nạn nhân của Nga trở thành các tác nhân quyết định số phận của xứ sở. Xin chúc thành công như ý.-

=============================================================

680 km tay người chống Liên Xô 1989 ở ba cộng hòa Baltic

=================================

 

 

Chợ Xép thời xa xưa

Tôn Thất Tuệ

Với tôi, hình Phu Văn Lâu, Đại Nội v..v... có lẽ nhàm chán không gây một nỗi niềm. (Để khỏi mất lòng người Huế hăng bọ xít, nói rõ các bức hình chứ không phải đại nội trong thế tự thân). Tôi thích những nơi vô danh, một khúc đường vắng, một cảnh chợ nhỏ “phiêu bồng” đây đó. Hình Chợ Xép nầy đã làm ông bạn trở lui 75 năm thường theo mạ ra đấy. Me Xừ ni nhà ở đường Bộ Thị (Nguyễn Biểu) từ 1947 đến 1951 đi chợ xưa ở góc đường Mai Thúc Loan và Ngô Đức Kế; về sau chợ xích ra ngoài một ô đường.

Chợ Xép nằm ngay con đường theo bờ thành, sau khi bạn qua lọt cửa Đông Ba, chợ hai bên trái phải. Dân chúng sống bên đường chỉ cười thôi, chờ cho chợ vãng yên tĩnh mới trở lại, đã quen “thị tại môn tiền náo”.

Nói là chợ nhưng chỉ là một chỗ họp chợ ngay trước cửa nhà dân cư. Đường Nguyễn Thành từ Cống Lương Y đến Eo Bầu phía bên chân thành không có nhà cửa, cho nên chợ họp dễ; bạn hàng chỉ gánh hàng tới ngồi bán, mà không có thuế chợ; đường nầy phía chân thành bắt đầu có nhà cửa từ quán cà phê Ngõ Hạnh.

Bắt đầu từ phía phải của Mai Thúc Loan, Chợ Xép tiến qua phía trái; khi đông như dịp Tết, chợ kéo gần tới Eo Bầu. Một số rất ít tư gia mở quán và có thể giữ giúp hàng, lưa thưa như trong hình. Nói chung, chợ chỉ là chợ chồm hổm như dân Bến Ngự có lần đem rau cải ra bán ngay lề cầu. Do đó, hàng bán là những thứ tươi cần tiêu thụ ngay như thực phẩm, thịt cá, rau cải, không có hàng nằm như gạo, nếp, đường, những hàng cần có sạp.

Khi Mậu Thân ngưng tiếng súng, tôi từ Saigon về Huế đi qua Chợ Xép, chợ tiêu điều. Một bà già trong mưa lạnh đứng bán ớt tươi. Bà chỉ có cái ngảu to bằng miệng tô ăn phở, hai ba chục trái ớt vừa xanh vừa đỏ, loại nhỏ như ớt mọi ớt xiêm. Vì chuyến đi khó khắn, tôi được trợ cấp công cán khá lắm, tôi trả gấp năm, nghe thì to, gấp năm mấy chục trái ớt tý xíu. Tôi định biếu lại số hàng nầy nhưng lại thôi, sợ bà đứng tiếp mà bán trong mưa lạnh Huế đô.

Một lần tôi theo người chị họ từ Bến Ngự về nhà chồng đường Nguyễn Thành, đoàn đám cưới rước dâu phải đi bộ hàng một từ đường Mai Thúc Loan xuyên qua Chợ Xép. Những thứ mang theo như quả hộp phải đội đầu, khác nào lội nước lụt.

Hình cho thấy cái tơi dầu (nylon) bên cạnh tơi cá; ước chừng thập niên 1950; 1952 tôi được thưởng cái áo tơi dầu không tay như cái bao nylon bây giờ tiệm dry cleaner trùm các bộ veste. Hoa hậu trong hình mang chiếc áo dài cổ cao, hai vạt áo quấn quanh bụng, rõ là xắn quần vén áo.

Còn nhớ thời trang nầy chừng 1955. Một ký giả tên Phương, Đài Phát Thanh Huế, đã hóm hĩnh nhiều cách: đừng gọi, các cô không thể quay đầu; rồi ra các bà vợ tương lai sẽ rất cứng cổ, cổ các bà mềm quá phải niềng cho cứng không thì quặp xuống ngực. Nhưng nay nhờ kiểu áo các bà sẽ rất cứng đầu cứng cổ, đàn ông thì cứng theo kiểu đàn ông, không cứng theo kiểu các bà.

Lại nhớ người Huế không công bằng với đàn ông; cổ áo dài của các cô cao hai phân lên mười phân không ai phản đối. Nhưng cái quai nịt kiểu mới đơn giản như chữ I thì cho là cao bồi; từ hai pờ li qua một pở li quần đã bão táp nghiêng thành, huống hồ là xăng pờ li..

Hình nầy với tôi quá nhiều ý nghĩa. Nếu thiếu nữ gánh gồng nầy đi học Đồng Khánh, nàng đã sẽ tạo ra một loạt thi sĩ ca tụng nàng. Em đi học về, anh theo em về, lớ ngớ lộn cổ xuống sông mà chết vì tình. Nếu nàng vô chợ Đông Ba bán vải, bán đường thì mấy thầy giám thị Quốc Học bận bịu cấm túc học trò bỏ học đi nghễ. Dân sành diệu dòm gái cho rằng mấy o trong chợ Đông Ba yêu kiều thân thiện dễ thương hơn các cô Đồng Khánh. Nếu, nếu…Với những cái nếu, có thể bỏ Paris trong cái chai. Avec des “si” on peut mettre Paris dans une bouteille.

Cung điện nguy nga không bằng cái chợ xép; vì cung điện không có người ở, chợ đông người, trai khôn tìm vợ chợ đông. Đền thờ mênh mong, tượng ngọc, tượng đồng, tượng gỗ ngồi yên như xác chết.Thảo nào Âu Châu có câu nói: ông vua không thương yêu cung điện bằng kẻ bán khai yêu chòi tranh.

Đòn gánh có ba hình thái: thẳng, cong xuống và cong lên.

Với một khúc tre pheo thẳng bạn có hai đòn thẳng.

Khúc tre cong cho bạn một cong lên một cong xuống.

Cong lên để quân bình với trọng lượng như cái nhíp xe cong lên, thường thấy mấy bà gánh cá.

Biến thái của cong lên là đòn xóc (nhọn hai đầu) để gánh lúa, chỉ xóc vô hai bó lúa nặng.

Cong xuống dễ nằm yên trên vai hơn nhưng gánh nhẹ như gánh đậu hủ, gánh bún. Muốn gánh nặng hơn mà êm thì tháp phía trên một khúc dài bằng 1/3.

Trung bình là đòn thẳng như gánh nước. Người đẹp trong hình (nay 85? 90?) gánh hàng đi bán và dùng thúng lớn nên có gióng sáu, có thể nặng bằng hai thùng nước. Thùng dầu hôi 20 lít, hai thùng 40 lít, xấp xỉ 90 cân.

Trời mưa trơn trợt, mưa mô gió nấy, lạnh lắm người ơi.----