trách nhiệm quốc tế che chở thường dân

Người Iran lưu vong yêu cầu HK can thiệp

TRÁCH NHIỆM CHE CHỞ THƯỜNG DÂN  

How Good Intentions Helped Pave Trump’s Road to Iran

Amanda Taub • New York Times March 7, 2026

 

Nếu Iran như thường lệ tiếp tục sát hại những người phản đối ôn hòa thì HK sẽ đến cứu. TT Trump đã viết như vậy trên web Truth Social khi đầu tháng giêng dân chúng ùa ra ngập đường phố Iran trong lần biểu tình chống chính phủ lớn nhất trong lịch sử. Ông viết tiếp: chúng tôi đã so cung gom tên và sẵn sàng lên đường".

Như để đáp ứng, Iran giết hằng ngàn người phản đối. Và HK vẫn bình chân như vại, trái với những lời tuyên bố to lớn, mãi cho đến .... Feb 28, 2026  HK và Do Thái mới tấn công.

Khi bom nổ, Trump đưa ra một số lời biện minh: Iran bắt người Mỹ làm con tin năm 1997, dùng các lực lượng đàn em ở Trung Đông gây tác hại nhiều thứ và nhất là không chịu từ bỏ chương trình hạch nhân. Nhưng những tiếng vọng về nhân đạo được nghe từ câu lạc bộ vây cánh của ông. Thượng nghị sĩ Lindsey Graham nói Giáo lãnh Iran và bộ hạ đã sát hại bao người phản đối bất bạo động, đánh phụ nữ đến chết vì không đội khăn đúng cách, nuôi dưỡng các tổ chức khủng bố ba bốn chục năm rồi. Có ai muốn sự thể nầy tiếp tục thì đưa tay coi.

Những tâm tư ấy cũng được diễn tả qua những người bất đắc dĩ phải chỉ trích chống đối. TT Pháp Macron nói: Không thể chấp nhận cuộc oanh kích Thái Mỹ vì nằm ngoài luật quốc tế nhưng lịch sử không thể thương khóc những kẻ đã giết hại dân chúng của chính mình.

Tuy vậy ít ai tin rằng nhân đạo là động lực chính của ông Trump. Ông đã nói từ lâu không cần luật quốc tế. Cuộc chiến đã gây bao tử vong cho thường dân; một trái bom nhắm vào căn cứ hải quân đã lọt vào một trường tiểu học, vô số trẻ em đã chết oan.

Tuy nhiên, vấn đề cứu người như một cứu cánh, dù Trump có muốn hay không, sẽ là đường nét chính trong lập luận nền tảng biện giải cuộc chiến mới nầy, cuộc chiến sẽ thay đổi trật tự thế giới từ khi chấm dứt Chiến Tranh Lạnh.

•

Theo luật quốc tế, bạo động chỉ được sử dụng chống trả tấn công bằng quân sự hay được chấp thuận bởi Hội Đồng Bảo An LHQ. Không được quyền xâm chiếm một quốc gia để bảo vệ thường dân của chính quốc gia nầy, dù chính quyền sở tại bách hại dân chúng. Các điều khoản nầy giúp cho các chính phủ và các tổ chức bán quân sự tự do tàn sát, cầm tù, tra tấn người phản đối, tự do làm mọi thứ độc ác như diệt chủng. Bao nhiêu người đã phản đối thứ luật lệ nầy.

Chủ thuyết “Responsibility to Protect,”  [R2P] Trách Nhiệm Bảo Vệ nhằm thay đổi bế tắc nầy xuất hiện vào thời kỳ oanh liệt của khuynh hướng tự do. Ấy là lúc HK và đồng minh cùng các định chế quốc tế tin tưởng rằng nhiều khi quyền lực là sức mạnh của lẽ phải, cho dù vi phạm luật quốc tế.

Năm 2014, Putin chiếm Crimea, nói là để bảo vệ người nói tiếng Nga trên đảo nầy khỏi bị tiêu diệt. Đến 2022, Putin xua quân vào Ukraine nói để ngăn chận cuộc diệt chủng hằng triệu người.

Năm 1999, trong thời khủng hoãng Kosovo, tổng thư ký LHQ Kofi Annan, trong bài lình luận trên báo The Economist, yêu cầu cộng đồng thế giới suy nghĩ lại về cuộc diệt chủng mấy năm trước ở Rwanda. Xin hãy tưởng tượng giá như trong những ngày đen tối trước khi thảm họa bắt đầu mà có một liên minh nhiều quốc gia can thiệp bảo vệ người Tutsi thì hay biết mấy; nhưng Hội Đồng từ chối, không cho phép làm; liên minh ấy đã ngồi không trong khi những hãi hùng chết chóc tiếp diễn.

Mặc dù chưa có ưng thuận của Hội Đồng Bảo An, các nước Nato đã can thiệp vào Kosovo vì họ đứng về phía luân lý. Một ủy ban quốc tế đã kết luận rằng các cuộc không tập của Nato ở Kosovo là bất hợp pháp nhưng hợp tình chính thống (illegal but legitimate). Tính chất luân lý đã thắng tính chất pháp lý.

Sau chiến tranh lạnh, trường hợp Kosovo không phải là duy nhất. Trong thế giới, nơi HK đứng đầu, còn biết bao nhiêu vụ khác thường dân bị chính quyền giết hại. Số ít ví dụ: Rwanda, Nam Tư, Tây Phi, Congo, Somali, Haiti. Trật tự thế giới sau thế chiến 2 ngăn chận quốc gia nầy chiếm quốc gia kia nhưng hậu quả là không cho phép các quốc gia bên ngoài vào cứu thường dân bị chính quyền sở tại sát hại, thanh trừng kỳ thị.

1999, người Kosovo nạn nhân diệt chủng của Serbie

Năm 2000, chính phủ Canada thông báo thành lập một ủy ban quốc tế nghiên cứu ấn định lúc nào thích ứng cho một quốc gia quyết định động binh chống một quốc gia khác để bảo vệ thường dân của quốc gia thứ hai nầy. Năm sau, Ủy Ban nầy đã tường trình kết quả nghiên cứu dựa trên tinh thần R2P, trách nhiệm bảo vệ. Năm 2005, bản tường trình được đưa ra thảo luận tại Đại Hội Đồng và được 170 thủ lãnh quốc gia đồng thanh chấp thuận.

Những nguyên tắc mới nhằm bố túc chứ không hủy bỏ hệ thống quốc tế. Thứ nhất: quốc gia có trách vụ bảo vệ mọi công dân. Thứ hai: các quốc gia khác có nghĩa vụ giúp quốc gia nầy thi hành điều vừa nêu. Thứ ba: khi một quốc gia không thi hành trách vụ nói ở nguyên tắc thứ nhất thì cộng đồng quốc tế sẽ hành động can thiệp.

Theo các điều lệ được chính thức thông quá, mọi can thiệp theo nguyên tắc thứ ba phải được Hội Đồng An Ninh chấp thuận. Nhưng ngay từ đầu, các hoạt động quân sự nầy vẫn được xúc tiến không cần Hội Đồng chấp thuận.

 

2011 Nato thả bom Tripoli, thủ đô Libya

Năm 2011, dân chúng Lybia biểu tình chống chế độ độc tài tham nhũng bị chính quyền Gaddafi đàn áp không nương tay. Hội Đồng chấp thuận cho các nước hội viên tùy tiện hành động để cứu thường dân. HK dưới danh nghĩa Nato đã thả bom thủ đô Tripoli giúp phe chống đối lật đổ Gaddafi và tra tấn giết ông. Nhưng chủ thuyết che chở R2P mất uy vì dù Gaddafi đã bị giết, Lybia trở nên hổn loạn hơn xưa và dân chúng cực khổ theo kiểu mới.

Tuy vậy R2P đã giúp quan niệm nhu cầu nhân đạo trở thành một ngoại lệ hợp pháp của nguyên tắc chủ quyền quốc gia và không can thiệp. Các nhà lãnh đạo trong cuộc đã dùng thành công vũ khí chiến tranh chính trị nầy: bất hợp pháp nhưng hợp lý hợp tình một cách chính thống. [The war could be illegal but still legitimate. La guerre puisse être illégale mais toujours légitime.]

============================================================

trường Đồng Khánh, Huế 1950

====================================

MẮC MỚ GÌ PHẢI PHÂN ƯU KHAMENI

Tòa Đại Sứ Iran ở Nam Phi gởi công hàm đến TĐS Ukraine thông tri việc mở sổ vàng phân ưu Giáo Lãnh Khameni và các cộng sự viên vừa mới chết. ĐS Olexander Scherba đã phúc đáp như sau

Thưa Ngài Đại Sứ,

Vì lẽ Ngài có thông tri Tòa Đại Sứ Ukraine v/v mở cuốn sổ vàng phân ưu việc quá vãng của Giáo Lãnh Khameni và các cộng sự viên cao cấp, nên tôi mới xin phép lưu ý Ngài những điều sau đây.
Với tư cách đồng minh quân sự của Liên Bang Nga, những lãnh tụ quá vãng trên đây tay vấy máu của ngàn ngàn vạn vạn người Ukraine - đàn ông đàn bà, người già trẻ con - bị giết hại vì các drone uế danh Shahed và các sáng kiến quân sự khác mà chính phủ quý quốc hăng hái cung cấp cho Nga. Các lãnh tụ của Ngài đồng phạm đem lại khổ đau bất tận cho thường dân Ukraine.
Là một người có đức tin, tôi luôn cố sức dằn mình không vui sướng vì cái chết của người khác, kể cả những kẻ gây tai ương cho xứ sở của tôi, một xứ sở không làm gì xấu cho họ. Nhưng với tư cách một cá nhân đã sống ba bốn năm nay để ngày đêm nghe các bộ máy giết người do Iran chế tạo tru hú một cách ghê rợn trên bầu trời thủ đô Kiiv và các thành phố an bình của Ukraine, tôi không thể ngừng mong muốn mọi phạm nhân nầy phải được công lý trừng trị thích đáng. Nếu không phải bằng luật trần gian thì cũng đền tội trước Thượng Đế Toàn Năng.

Thưa Ngài, tôi chưa hân hạnh quen biết Ngài, tôi không có thù oán gì Ngài. Đôi khi các nhà ngoại giao tài ba phải nói tốt về các lãnh tụ xấu xa hay các chính sách tồi tệ. Nhưng nay, tôi hy vọng Ngài hiểu cho rằng tôi sẽ không bày tỏ lời chia buồn về một kẻ có cái chết mà tôi không buộc phải chịu tang.

Trân trọng,
Dr. Olexander Scherba, Đại Sứ
Ambassador

The Embassy of Iran in South Africa sent a message to the Embassy of Ukraine informing us about the opening of a book of condolences for the deceased ayatollah and his associates. Ukrainian Ambassador Dr. Olexander Scherba sent them a response.
Your Excellency,
Mr. Ambassador,
Since you notified the Embassy of Ukraine of the book of condolences for the deceased Ayatollah Khamenei and Iran’s military leadership, I feel compelled to remind you of the following.
As military allies of the Russian Federation, the deceased leaders of Iran had on their hands the blood of thousands of Ukrainian citizens – men and women, children and elderly – killed with the help of the infamous Iran-made “Shahed” drones and other military know-how so eagerly provided to Russia by your government. Your leaders were complicit in bringing endless grief to Ukrainian civilians.
Being a person of faith, I try not to rejoice in the death of other people, even those who chose to be tormentors of my country, who did nothing bad to theirs. But as someone who has spent three years to the tune of Iran-created machines of death howling every night in the sky over Kyiv and other peaceful Ukrainian cities, I cannot help but wish for every culprit to meet the justice they deserve. If not by human law, then in the face of God Almighty.
Ambassador, I do not know you personally and have no grudge against you. Sometimes, good diplomats must speak for bad leaders and their policies. But I hope you understand that I won’t express condolences for someone whose death I do not mourn.
Sincerely,
Dr. Olexander Scherba
Ambassador

Iran một mình đánh đá

Hezbolahh biểu tình lấy lệ

ĐỪNG BỎ EM IRAN MỘT MÌNH

Ben Hubbard New York Times March 5, 2026

TTT dịch, tham luận ngắn

Mặc dù bị Tây Phương xem là hạ tiện và bị cô lập bởi các áp chế của HK, Iran duy trì liên hệ ngoại giao, thương mại và quân sự với rất nhiều quốc gia. Ấn Độ và Thổ Nhĩ Kỳ kết thân vì mậu dịch và an ninh. Tàu xem đó là nguồn dầu hỏa giá hạ. Bắc Hàn, Venezuela và Nga xem Teheran là đồng minh chống Tây Phương cùng nhau phát triển kỹ thuật quân sự.

Nay Iran đang bị vây khổn bởi HK và Do Thái, các lân quốc, bạn bè và hợp tác viên chỉ đánh võ mồm ủng hộ Cộng Hòa Hồi Giáo nầy. Nhiều nước trở nên nạn nhân của Iran. Thổ cho biết Nato đã chận trừ một hỏa tiển của Iran vào không phận của mình. Rõ ràng Iran nay một thân một mình gánh chịu cuộc chiến.

Theo giới quan sát, đó là kết quá đường lối ngoại giao của Iran. Xứ Một Răng không trợ giúp gì các nước, ngoại trừ bảo trợ các tổ chức bán quân sự tại các nước chống HK và DT. Những lực lượng nầy hiện nay chẳng giúp gì. Hai tay anh chị kinh khủng nhất là Hezbollah ở Liban và Hamas ở Gaza đã bị DT triệt hạ. Houti ở Yemen và nhóm vũ trang ở Iraq chỉ bắn hỏa tiển vào tàu bè trên Hồng Hải hay căn cứ quân sự HK nhưng không ảnh hưởng cuộc chiến đang tiếp diễn ở Iran.

Thổ chia buồn về cái chết của Khanemi và trách HK phạm luật quốc tế nhưng không tránh khỏi đe dọa của Iran vì Thổ ở trong khối Nato và có căn cứ quân sự của HK. Thổ không có thâm tình lịch sử với Iran nhưng phải hòa dịu để sống chung, có biên giới chung 500 km và phải nhờ Iran trị lực lượng Kurd xúi dục ly khai trên xứ Thổ. Thổ muốn vùng nầy tạm êm êm, lo ngại sự thay đổi bất ngờ một khi Iran qua chế độ mới.

Thô canh phòng biên giới giáp Iran

Ấn Độ muốn duy trì sự hiện diện qua mậu dịch và đầu tư hải vận để kiềm chế Pakistan, đối thủ lợi hại. Nhưng ở tay kia, Ấn Độ là khách hàng chính của kỹ nghệ chiến tranh Do Thái. Ấn Độ đã mua đến 34% sản xuất quân dụng DT. 

Xứ Chà của Gandhi sẽ đứng ngoài nếu không đắc lợi vô căn thì cũng không dính họa lây.

Các quốc gia chung quanh tuy chưa hẵn đã là đồng minh có tòa đại sư nay trở thành chống đối vì Iran đã bắn hỏa tiển; đã xẩy ra không chiến giữa Quatar và Iran.

Bắc Hàn chỉ tuyên bố lấy lệ và Venezuela thì còn chi nữa mà đi tiền.

Tàu là đối tác mậu dịch quan trọng nhất của Iran. Tàu mua 3/4 số dầu hỏa với giá hạ. Tàu không muốn động chạm mất lòng Mỹ vì Trump sẽ đi Bắc Kinh tháng tới.

Nga là đồng minh thân thiết nhất của Iran. Trong thập niên qua, hai nước cùng nhau ủng hộ chế độ độc tài của Assad ở Syrie. Assad đã cho nhóm thiểu số Shiites điều hiển một quốc gia đa số muslim Sunny. Syrie nay không còn là đồng minh trong trục Shiites nữa. Assad đã bị hạ bệ cuối 2024.

Trong cuộc chiến ở Ukraine, Nga dùng toàn drone và hỏa tiển của Iran.

Hiệp ước hợp tác quân sự giữa hai nước không qui định trách nhiệm cứu nhau khi hữu sự cho nên Iran một mình ên lo lấy.

Trước đây Nga và Do Thái có thỏa ước ngầm, mỗi bên tự do hành động riêng như DT để Nga giúp Assad thả bom dân chúng. Nay Nga không muốn viện trợ quân sự cho Iran, sợ mất lòng DT.

Giới quan sát cho rằng Putin tránh mọi va chạm với DT và HK. Nơi Nga ủng hộ Iran mạnh mẽ nhất sẽ là diễn đàn LHQ.

Ghi thêm của người dịch

Ra khỏi sòng bài thì ai cũng mất tiền; mất tiền vào tay gá bạc lấy xâu, tức là thằng câm. Ăn qua lấy xâu, ăn về lấy xâu, ngậm miệng ăn tiền.

Trong cuộc thư hùng nầy có lẽ thằng câm là Tàu. 

Bài viết có phần hời hợt. Thứ nhất không để ý geopolitic mà 'geo' nhiều hơn vì vị trí địa dư của Iran. Iran liên ranh với Liên Xô cũ, những nước cận kề nay độc lập nhưng vẫn ở trong ảnh hưởng của Nga. Nga có thể tiếp tế vũ khi dễ dàng bằng đường bộ. Nga đang cần Iran bán drone và hỏa tiển.

Hiện có 2 triệu người Nga (Nga trắng russian) ở Iran nhưng Moscou không lo di tản, chỉ di tản một số chuyên viên làm việc tại lò nguyên tử dân sự. Số người Nga nầy có thể là thủ túc bộ hạ (foot soldiers) của chính quyền Iran. Đảng CS Iran góp phần rất lớn trong việc hạ bệ vương triều giúp Khomeni trở về.

Sau thế chiến thứ nhất, hiệp ước Constantinople chia Iran thành hai khu ảnh hưởng kinh tế (không chia đôi như VN), một nửa cho Nga một nửa cho Anh.

Thứ đến là Tàu.

Tổ chức dầu hỏa quốc tế không liệt kê Iran là nơi cung cấp dầu hỏa cho Tàu nhưng gồm các nước nhỏ như Mã Lai. Tác giả nói Tàu mua 3/4 sản lượng. Đúng vậy, dầu được đưa ra khỏi Iran bởi các quốc gia trung gian, xuất cảng chui (shadow fleet).

Số dầu nầy là tiền Iran trả cho Tàu bán vũ khí. Số hỏa tiển Iran bắn như mưa do Tàu làm hay có cơ phận của Tàu. Web Iran International (chống đối) nói nếu không trở ngại năm nay Tàu sẽ chuyển giao 10.000 hỏa tiển và 30.000 năm 2027. Discount 50% thì Tàu vẫn kiếm một số địa khổng lồ, đủ nuôi sống dân Tàu cung cấp nhân công giá thấp. Sau lưng Iran là Afghanistan, tuy là một xứ Sunny, được Tàu dùng làm một hành lang ăn thông khu kỹ nghệ chiến tranh quanh Tân Cương.

Nếu HK có thể biến Iran là một Venezuela thứ hai về dầu hỏa thì Tàu sẽ què chân.

Chúng tôi nêu những dữ liệu nầy để tự hỏi liệu Nga Tàu có để cho Một Răng tiêu ma. Kho vũ khi có thể vơi. Sáu tháng trước Iran bắn qua Do Thái 600 hỏa tiển vào ngày đầu; kỳ nầy chỉ 138 quả. Iran có nguy cơ xáo trộn dân sự vì nhóm Kurd vũ trang từ Iraq sẽ xâm nhập tạo loạn vận động người Kurd hiện bằng 1/10 dân số.

◙ Coi bộ nhiều lá bài chưa lật ra.

Nếu đã lật hết rồi thì Iran như tướng Lâm Văn Phát đem quân ra khỏi thành rồi tìm không ra ông Mỹ CIA, ông nầy vừa được lệnh lên phi cơ Air America đi Thái Lan.-

Gia Hội Mâu Thân 68

Liem Pham ·

GIA HỘI MẬU THÂN 68
KHI ĐẤT BẬT TIẾNG KHÓC
Phạm Sơn Liêm

Trong khi nhiều nơi của Huế vang dội tiếng đại bác và giao tranh giằng co, Gia Hội chìm vào một khoảng tối khác, một khoảng tối đặc quánh im lặng.
Suốt gần 26 ngày, khu phố ấy bị kiểm soát hoàn toàn.
Không thư từ.
Không tin tức.
Không một tiếng gọi từ bên kia sông Hương.
Những cánh cửa đóng kín.
Những gia đình nín thở.
Tiếng chân người đi trong đêm nghe như lưỡi dao kéo trên nền đất lạnh.
Gia Hội trở thành một “vùng trắng” nhưng không phải trắng vì bình yên.
Mà trắng vì sợ hãi.
Trắng vì những linh hồn chưa kịp gọi tên mình.

•
Sau khi tiếng súng lắng xuống, người ta bắt đầu đào.
Đào trong sân trường Gia Hội.
Đào trong vườn chùa Tổng Nguyện.
Đào dọc những bãi đất hoang, ven khe suối, dưới những tán cây tưởng như vô tội.
Và đất bật lên tiếng khóc.
Những hố chôn tập thể lộ ra.
Những bộ xương còn trói chặt bằng dây điện thoại, bằng kẽm gai.
Những hộp sọ vỡ nát.
Những bàn tay co quắp như vẫn còn muốn nắm lấy một điều gì đó, có thể là mạng sống, có thể là người thân.
Có người mẹ đào trúng chính con mình.
Có đứa trẻ nhận ra chiếc áo quen thuộc trên thân xác đã phân hủy.
Có người chồng ngã quỵ vì đôi dép kia là của vợ.
Không ai gào được thành tiếng.
Tiếng khóc bị nghẹn lại giữa trời.
Nhưng nếu lắng nghe, người ta sẽ nghe đất Huế rung lên như một cơn động đất của linh hồn.
•
Tết , lẽ ra là ngày sum họp.
Nhưng năm ấy, thay vì pháo đỏ, là khói súng.
Thay vì mâm cơm đoàn viên, là những dãy quan tài nối dài bất tận.
Hình ảnh “khăn sô trắng cả thị thành” không phải là ẩn dụ.
Đó là thực tế.
Từ Gia Hội đến những khu vực khác của Huế, những đoàn người đội tang lặng lẽ đi trong gió lạnh.
Tiếng khóc không còn là tiếng người, nó là tiếng thú bị thương, tiếng rên của cả một thành phố.
Có những gia đình mất hai, ba, bốn người.
Có nhà không còn ai sống sót.
Một dòng họ bị xóa tên chỉ trong vài đêm.
Máu không chỉ chảy trên đường phố.
Máu chảy vào gia phả.
Chảy vào ký ức con cháu.
Chảy vào những giấc ngủ không bao giờ yên.

•
Sau 1975, thời gian trôi đi.
Nhưng có những vết thương không lành theo năm tháng.
Những ngôi mộ tập thể ở Gia Hội, ở núi Ba Tầng… vẫn nằm đó như những trang sử không thể xé bỏ.
Người sống sót mang theo nỗi ám ảnh suốt đời.
Đêm xuống, họ vẫn nghe tiếng gõ cửa.
Vẫn giật mình khi có ai gọi tên mình trong bóng tối.
Có người không bao giờ dám ăn Tết trọn vẹn nữa.
Vì mồng một năm ấy đã cướp mất tất cả.
•
Gia Hội không chỉ là một điểm trên bản đồ của Việt Nam.
Nó là nơi con người phải đối diện với tận cùng của cái ác giữa những ngày lẽ ra thiêng liêng nhất.
Chiến tranh đi qua để lại nhiều cách diễn giải.
Nhưng nỗi đau của những gia đình mất người thân thì không có lập trường.
Nước mắt không có ý thức hệ.
Tiếng khóc của một người mẹ không thuộc về phe nào.
Trời Huế vẫn xanh.
Sông Hương vẫn chảy.
Nhưng dưới lớp phù sa ấy là một tầng ký ức đỏ thẫm.
Và mỗi khi nhắc đến Gia Hội, người ta không chỉ nhắc một địa danh, mà nhắc đến tiếng khóc đã từng vang vọng lên tận trời xanh,
và có lẽ, chưa bao giờ dứt.

◙

đêm của huế

Tôn Thất Tuệ

Đêm của Huế ngày xưa buồn rất đẹp

buồn của tâm hồn đau đớn những xa xưa

buồn ai oán như tiếng rao hột vịt lộn.

Lộn đất trời lộn cả lòng ta;

Lộn úp mề mà đã chết nhăng răng

Bước xuống thuyền thì đã có kẻ phản bội

Chụp đầu ta đem luộc trứng vịt tươi.

Thôi cũng được,

để ta nếm chút rau răm cay đắng.

*

Đêm của Huế buồn vô hậu

Không vì em thì ta đã nhảy xuống sông.

Bên ni sông ta xem là vùng địch chiếm

nhưng bánh mì cơm gạo thiếu chi.

Bên kia sông còn sót lại nắng chiều

dư vị của một ngày nắng đẹp,

gọi đất Hàm Nghi; đất rất buồn đất khóc

bước vào đêm, có khi bụng đói ngủ ngon hơn.

*

Đêm của Huế, nhiều khi là đêm dài của lịch sử.

Huế của mình đau thương nhiều nhất trong lịch sử

tính từ ngày Chúa Nguyễn vô Nam.

Đêm của Huế là đêm của âm hồn

ngồi nguyền rủa gốc cây sanh quanh miếu

đêm oan hồn cũ mới đem đọ nhau vết thương thân thể,

bằng súng máy, bằng đao, bằng lưỡi cuốc, bằng búa tạ ….

Đêm của Huế ngày xưa buồn vô hậu.

24.06.2021

CHÂN DUNG MIỀN NAM

Bức tranh trên đây của Lê Trung được họa sĩ Trịnh Cung gọi là tranh sến, trong nghĩa xấu, vì ông đem ra làm ví dụ khi bàn luận cái gọi nhạc sến. Hình nầy chắc phải là hình chụp lại từ một nhật báo thập niên 1950 như Saigon Mới, Phụ Nữ Diễn Đàn. Những tờ báo nầy Trịnh Cung vẫn cho là lá cải, sến.

Các họa sĩ cùng thời cùng trang lứa với Trịnh Cung và chính Trịnh Cung học hỏi hội họa tây phương, vì nó không sến. Nhiều bức tranh vẽ cái cổ rất dài, chính là ảnh hưởng của Modigliani, họa sĩ nầy có thêm nét riêng là khuôn mặt trái soan.

Giống Modigliani, Lê Trung có nét vẽ riêng tìm thấy chung trên nhiều họa phẩm nhưng giống mà khác biệt có cái đẹp riêng.

Theo tôi, Trịnh Cung không thấy bức tranh nầy toàn là những đường cong mà còn thêm cái nón cong, nó nói lên đầy đủ cả miền Nam, cả tánh tình, cả hình dáng, cả ngoại cảnh, mặt người đẹp không ngoắc nghéo như mặc trái soan ngoài Bắc mà như trái xoài tượng, không che dấu như trái soan của Modigliani.

Để hiểu thêm lối nhận xét của Trịnh Cung, chúng tôi xin đưa hai lối phát biểu trái ngược liên quan đến Trịnh Công Sơn.

Chừng 25 năm trước Trịnh Cung bỗng viết một bài đả kích những bạn cũ như Đinh Cường, Trịnh Công Sơn. Ông nói tuy có đường đi nhưng vì TCS mà ông ở lại chịu những khổ cực như đi cải tạo. Ngày 30, tôi và anh Nguyễn Thượng Hiệp cùng Trịnh Cung chạy khắp nơi tìm đường không đi được. Tôi xem trang nhà của TCS, thì Trịnh Cung viết khác, tuy có đường đi, nhờ TCS mà ông ở lại, ông cảm ơn TCS, để có thể phục vụ cách mạng.

Trường hợp nầy giống Phan Khôi, thời kháng chiến, một năm bỗng nhiên Quảng Nam xanh tươi vì cây "chó đẻ", là một dược thảo, chó mẹ thường ăn để trừ các biến chứng sinh sản và thêm sữa. Tuy cái tên bình dân không đẹp, sự phát triển bất thường xem như một sinh khí, vân hội mới, Phan Khôi bèn gọi là cây Hồ Chí Minh. Lúc ấy Phan Khôi còn uyên ương với kháng chiến chưa có chơi xỏ: chiến khu chú khiêng, kháng chiến khiến chán. Về sau Phan Khôi không được trọng dụng thì bất mãn và cho đàn em nói chính ông gọi HCM là chó đẻ

Xuân Đất Khách, thơ Thanh Nam

 

Tuesday, February 23, 2016

Xuân Đất Khách, thơ Thanh Nam

Xuân Đất Khách

Thanh Nam

Tờ lịch đầu năm rớt hững hờ
Mới hay năm tháng đã thay mùa
Ra đi từ thuở làm ly khách
Sầu xứ hai xuân chẳng đợi chờ
Trôi giạt từ đông sang cõi bắc
Hành trình trơ một gánh ưu tư
Quê người nghĩ xót thân lưu lạc
Đất lạ đâu ngờ buổi viễn du
Thức ngủ một mình trong tủi nhục
Dặm dài chân mỏi bước bơ vơ
Giống như người lính vừa thua trận
Nằm giữa sa trường nát gió mưa
Khép mắt cố quên đời chiến sĩ
Làm thân cây cỏ gục ven bờ
Chợt nghe từ đáy hồn thương tích
Vẳng tiếng kèn truy điệu mộng xưa .

Ơi hỡi quê hương, bè bạn cũ
Những ai còn mất giữa sa mù
Mất nhau từ buổi tàn xuân đó
Không một tin nhà, một cánh thư
Biền biệt thời gian mòn mỏi đợi
Rối bời tâm sự tuyết đan tơ
Một năm người có mười hai tháng
Ta trọn năm dài Một Tháng Tư !
Chấp nhận hai đời trong một kiếp
Đành cho giông bão phũ phàng đưa
Đầu thai lần nữa trên trần thế
Kéo nốt trăm năm kiếp sống nhờ
Đổi ngược họ tên cha mẹ đặt
Học làm con trẻ nói ngu ngơ
Vùi sâu dĩ vãng vào tro bụi
Thân phận không bằng đứa mãng phu
Canh bạc chưa chơi mà hết vốn
Cờ còn nước đánh phải đành thua
Muốn rơi nước mắt khi tàn mộng
Nghĩ đắt vô cùng giá Tự Do !
Bằng hữu qua đây dăm bẩy kẻ
Đứa nuôi cừu hận, đứa phong ba
Đứa nằm yên phận vui êm ấm
Đứa nhục nhằn lê kiếp sống thừa .

Mây nước có phen còn hội ngộ
Thâm tình viễn xứ lại như xa
Xuân này đón tuổi gần năm chục
Đối bóng mình ta say với ta .

Seattle, mùa xuân 1977 .

Thánh Gióng chạy dài

tranh Đông Hồ: Thánh Gióng

THÁNH GIÓNG CHẠY DÀI, BÁI BAI VC

Năm 1977 tại Đoàn An Dưỡng ở Vĩnh Yên có một câu chuyện như sau.
Một thượng sĩ ở chiến trường về đây an dưỡng một thời gian ngắn để ra quân. Hôm đó anh lên Ban Quân y để giám định sức khoẻ để ấn định khả năng phuc vụ.
Vị bác sĩ nhìn anh khá kỹ và nói:
- Sức khoẻ anh bị suy giảm 19%, chưa đủ để công nhận thương bệnh binh. Chúng tôi có thể ghi nhận cho anh 20% để hưởng như thương binh loại 1, anh tính sao?

Khổ nỗi, từ chiến trường về, anh chỉ có hai bộ quân phục cũ và tài sản đáng giá nhất là cái đài bán dẫn National ba băng ba pin trung.
Cái này anh quyết chí giữ về cho bà mẹ già như việc đền đáp những thiệt thòi cho bà suốt 7 năm không được con cái phụng dưỡng. Bà ước ao lâu lắm rồi để nghe thời sự. Nên anh không có gì để tính cả.

Anh trầm tĩnh nói với ông trung uý bác sĩ:
- Thưa đồng chí, ngày nhập ngũ tôi nhận tấm giấy màu nâu vàng nhàn nhạt bằng bàn tay, ghi rõ “Khi đi mang theo 2 bộ quần áo dài + lót”. Vậy là tôi đi. Không mặc cả câu nào. Những năm tháng vừa qua, có thể hy sinh bất cứ lúc nào.
Nay trở về, là may mắn hơn nhiều đồng đội rồi.
Tuỳ đồng chí, “cho” đoạn nào tôi nhận đoạn ấy.

Sau khi nhận tấm giấy, anh này thủng thỉnh làm một câu:
- Bây giờ tôi mới hiểu, vì sao Thánh Gióng đánh giặc xong không ở lại mừng công với quốc dân lại bay vù về giời. Chắc Ngài sợ đi giám định sức khoẻ, nếu phải tính thì không có gì để tính.

FB Nguyễn Huy Cường

bầu cua cá cọp

 Chúc Mừng Năm Mới

************

MÚC CHO TÔI MỘT ĐOẠI TÌNH YÊU

Tôn Thất Tuệ

Đầu thập niên 1960, từ Huế tôi vào Saigon học, quen bà đầm tương lai nhà ở sau bệnh viện Bình Dân, tạm gọi là mặt tiền. Bên hông có một hẻm nhỏ chỉ vừa cho xe xích lô hay ba gạt. Ngày ngày, từ trong xóm ấy, một nhóm trẻ con chừng mười đứa, cầm đầu bởi thằng Tỵ ghẻ, tụ tập trước nhà. Chúng không phá phách, khi người lớn đi qua chúng đều kính thưa lễ phép. Mười ngày như một, các em bắt đầu bởi bài đoàn ca, và lập đi lập lại nhiều lần.
"Có cô gái Đồ Long lắc bầu cua; lắc một cái thì ra ba con gà mái; không có chồng sao có bầu".
Lúc ấy tôi chưa biết bầu cua, mà sao cứ nghe bầu cua cá cọp. Sau mới biết là ba khối lục lăng sáu mặt có những hình rất bình dân đáng mến. Bản in ở Huế xưa con nai thay chỗ con cọp. Tôi nhớ lại món cờ bạc ngày Tết ở Huế có nguyên tắc giống vậy. Nhứt lục dùng ba hột xương sáu mặt, tương ứng với sáu cửa; trúng hai mặt như nhau chung gấp đôi. Ít năm sau về Huế thì thấy bầu cua thay cho nhứt lục, mà bài vụ cũng đi mất tiêu.
Thời ấy truyện kiếm hiệp Kim Dung như nước lũ chảy qua cả nước; ai cũng đi thuê mà đọc. Văn gia đều lấy tên các nhân vật làm bút hiệu thứ hai. Chu Tử ký là Kha Trấn Ác; người khác lấy tên Hồng Thất Công. Cà cuống chết, cái đít còn cay: ngày nay bà con gọi “nàng” Nancy Pelosi, tay sừng sỏ của đảng Dân Chủ, là Bể Lốp Xe chưa vừa còn thêm Mai Siêu Phong. Hồi đó có kẻ đề nghị Bộ Chiêu Hồi in kiếm hiệp nhỏ hơn sách bỏ túi, thả vào mật khu thì cán binh BV say mê, quên đánh đấm. Nếu bây giờ giao việc nầy cho ông chủ Facebook hay Twister thì có thêm cấy chi như một vệt la de (bière?) để truy tìm mấy khứa nón cối rúc vô bụi mô mà đọc.
Đám Tỵ ghẻ thì thích cô gái Đồ Long. Lắc một cái ra ba con gà mái, không có chồng sao có bầu.
Tỵ ghẻ (nhưng rất sạch sẽ không có ghẻ) vẫn theo cung cách, quy củ xưa: không có chồng sao có bầu. Trẻ em hồn nhiên, là phát ngôn viên của thời đại. Vui như lũ trẻ nầy. Buồn thì “mẹ ơi - mẹ ghẻ - chớ đánh con đau để con bắt ốc hái rau mẹ nhờ’.
Tỵ ghẻ (sạch sẽ không có ghẻ) năm nay cũng quá bảy bó; lớn dần, già dần theo biến đổi xã hội. Bây giờ thì không chồng có chửa mới hay. Lối sống tự nhiên của "live in lover" đã lan truyền khắp thế giới từ xứ Mỹ. "In a relationship" là rứa đó, nghe mùi tai. Nhưng thế giới không học tiếp rằng Mỹ đã điều chỉnh các di lụy bằng cách ghép vào luật nhân thân. Nếu sống chung một năm thì thành vợ chồng, có quyền lợi và nghĩa vụ như có hôn thú. Mỹ đã la làng quan niệm marriage dissolution (giải thể hôn khế) đưa đến ly dị quá dễ dàng đóng góp nạn homeless, đã đưa “throwaway society” có đối tượng là lon nhôm lên đối tượng nhân thể là vợ hay chồng, vất đi rất dễ.
Trở lui chuyện cờ bạc, tui thích nhứt lục vì nhà cái úp ba hột dưới cái chén trên cái dĩa, đưa chén dĩa lên cao lắc lắc như cáo với trời: ôn ơi cho tui ăn, tui sẽ cúng con rạm mười chân. Nhưng ảnh hưởng của nó là âm thanh nghe vui hơn sáu cục bầu cua bằng giấy. Về âm thanh hay hơn nữa là bài vụ. Bài vụ? Âm thanh là cái chạch “yên bề gia thất”. Số là cái chén úp con vụ bằng gỗ tiện, chủm đít rất nặng, nhà cái hất lên trời, tay kia còn cả nắm xu đưa ra hứng, đít chén xuống trước; đó là lý do mình nghe cái chạch, rất hoang vu như trái mít rụng.
Trong Quảng, nghe kể, có ông kia xách chiếu ra ngõ chợ gần nhà mở sòng chẵn lẻ như xin xăm Chùa Tàu. Sau dăm ba lần xóc, lần nầy ông xóc xong thì chạy vô nhà lấy thêm tiền chung. Có thằng bé mở ra xem, hô to kết quả, bà con nhìn không sai; chén đậy lại, ai cũng dồn vô cửa trúng, móc tiền đánh thêm. Nhà cái ra, dở chén thì ai cũng thua. Lý do nhà cái khi dở chén đã dùng ngón tay khều ngược một đồng tiền đã mài mỏng vành. Hoặc thằng bé thuộc loại nằm vùng đã dùng thủ thuật nầy khi mở và đậy chén.
Nhưng có sao đâu, đã chết thằng Tây nào. Ngày xuân con én đưa thoi, ngày Tết bánh tét dính răng thì mình cờ bạc không cần chờ tháng hai cờ bạc, tháng ba hội hè. Chút chút cho vui xả xấu luôn thể. Ôn mệ có nói: đen bạc đỏ tình. Hậu thế đã nhét vào miệng Hoàng Hậu Marie Antoinette câu ni: Malheur en jeux, bonheur en amour.

◙
Xin cho tôi, xin cho tôi thua bạc ngày nầy; xin cho tôi một đám cỏ tươi, không phải một nấm mộ xanh; múc cho tôi một đoại tình yêu.-

Ông đồ, Vũ Đình Liên

Anh đào trắng, Thượng Du Bắc Việt

ĐỒ GIÀ VIẾT THƯ TÌNH

Tôn Hành Giả

02.02.2022, một ngày mang hàng số đẹp, Hue online đã cho chạy bài thơ Chiều Xuân của Châu Đoàn, chép lại như sau

CHIỀU XUÂN
Châu Đoàn
Lẫn giữa chiều xuân... một ông già
Mực tàu, giấy đỏ ông bày ra
Bên đường qua lại, ai chào hỏi?
Mắt buồn vời vợi... dõi phương xa!
Ông buồn ông tiếc những xuân qua
Nét bút tài hoa trao mọi nhà
Mừng xuân ông vẽ vài câu đối
Đón tết ông mang lộc đến nhà.
Chữ nghĩa văn chương ... nét tài hoa
Ai còn tha tha thiết nữa mặn mà ?
Chiều xuân nắng ngả nhạt màu thắm
Mắt buồn vời vợi ...nhớ xuân qua
Người đi qua lại ...xuân vẫn qua
Bạt bẽo tình xuân với ông già
Hoa xuân tơi tả trên nếp áo
Mắt ông nhòa lệ nhớ xuân xa!

◙ Những ai còn chút trí nhớ và đã có biết văn chương cận đại thì nghĩ ngay đến bài Ông Đồ của Vũ Đình Liên, có người thuộc lòng và xem đó là một thành tố bất khả phân của Tết. Năm ấy 1936, chữ Hán đã gần vào ngày tàn trong ngõ hẹp nhưng câu đối vẫn tiếp tục, ngày nay thì lạm phát thương mãi hóa hết sức lố bịch. Tôi chưa đọc bài gốc tiếng Đức và tiếng Anh về con cọp, con báo mà người ta nói Thế Lữ đã mượn viết bài Hổ Nhớ Rừng. Sau đó nhiều người đã đã cảm tác và họa lại; khi họa có nói họa về cái gì, của ai.

Từ đó tôi tự hỏi phải chăng bài Chiều Xuân là một sáng tác tự khởi hay là một bài họa. Trong nhạc cổ điển, các biến khúc (variation) đều có nói giai điệu chính là của ai. Theo tiêu chuẩn các đại học Mỹ, tác giả Châu Đoàn đã dẫm chân trên tác phẩm của Vũ Đình Liên. Nhưng Mỹ nó khác, nó ăn 'hot dog', nó không ăn thịt chó mắm tôm như mình.

ÔNG ĐỒ
Vũ Đình Liên * 1936
Mỗi năm hoa đào nở
Lại thấy ông đồ già
Bày mực tàu giấy đỏ
Bên phố đông người qua.
Bao nhiêu người thuê viết
Tấm tắc ngợi khen tài
Hoa tay thảo những nét
Như phụng múa rồng bay.
Nhưng mỗi năm mỗi vắng
Người thuê viết nay đâu?
Giấy đỏ buồn không thắm
Mực đọng trong nghiên sầu.
Ông đồ vẫn ngồi đó
Qua đường không ai hay
lá vàng rơi trên giấy
Ngoài trời mưa bụi bay.
Năm nay hoa đào nở
Không thấy ông đồ xưa
Những người muôn năm cũ
Hồn ở đâu bây giờ ?

◙  Đồ già câu tôm viết thư tình
Câu cá cá chẳng ăn mồi về nhà rủ vợ ấm à câu tôm. Thấy thương bác đồ, Google bèn cho ông đi câu cá, mà không phải cá thường, cá nở hoa mới ngụy chơ. Một người dịch bài Ông Đồ ra tiếng Tây và Google dịch từ tiếng Tây qua Việt ngữ là một ông đồ đi câu và viết thư tình. Câu chuyện văn chương thời ô tô ma tic nó cũng bùi bùi như mùi cá nướng chấm mắm nêm gói bánh tráng nhúng. 

Trước khi nói chuyện xà quầy của Google, xin trình bản dịch ra Hán Tự của Người Xứ Đoài.

LÃO TÚ TÀI
Niên niên đào hoa khai
Tổng kiến lão tú tài
Truy nghiễn hồng tiên bãi
Thông cù nhân vãng lai.
Đa thiểu thị tự giả
Trách trách tiễn châu ky
Xảo bút nhất huy tựu
Long vũ nhi phụng phi.
Lãnh lạc niên phục niên
Cố khách hà mang nhiên
Hồng tiên bi sắc thấn
Truy nghiễn sầu mặc kiên.
Tú tài do tại ti
Lộ quá hữu thùy tri
Tiên thượng hoàng diệp lạc
Thiên biên tế vũ phi.
Kim niên đào hựu tân
Bất kiến cựu thời nhân
Thương nhiên không trướng vọng
Yên tai vạn cổ hồn.

• Bản thứ hai ra tiếng Pháp của Thân Trọng Sơn. Ưu điểm của TTS là giữ được tính chất giản dị của nguyên bản đồng thời rất trung thành về ý nghĩa. Ông đã vượt qua vài khó khăn nhỏ về cú pháp của tây. Đơn giản là mỹ thuật.

LE VIEUX LETTRÉ
Chaque année quand fleurissait le pêcher
On revoyait le vieux lettré
Qui étalait l'encre de Chine et papier pourpre
Sur le trottoir des rues passantes.
Nombreux sont ceux qui demandent une caligraphie.
Et, avec louanges, s'extasiaient
Quelle légèreté de main pour dessiner ainsi des traits
Tels le vol du dragon et la dance du phénix!
Mais ils se font rares d'année en année
Où sont-ils maintenant les clients d'autrefois?
Le papier triste perd son éclat
L'encre s'épaissit dans l'encrier peiné.
Le vieux lettré est toujours là, assis,
Dans la rue, on ne le remarque guère.
Sur le papier tombent les feuilles jaunies,
Dans l'air flotte la brume légère.
Cette année refleurit le pêcher
Sans qu'on retrouve le vieux lettré
Ô gens des jours d'antan,
Où sont vos âmes à présent.

• Rất nhiều người trên thế giới tin tưởng Google như thánh như thần. Có vị nói trong hình học không có hình viên trụ như ống cống, cái lon vì Google không có danh từ để chỉ việc nầy. Có kẻ tối dạ đem bản dịch của Trần Trọng Sơn nhờ Google dịch qua tiếng Việt. Sao không đọc ngay bài của Vũ Đình Liên.

Nghe nói phi cơ tắt máy nghỉ trên mây chờ phi cơ địch đến. Đã lạ rồi, mà cái ni lạ không kém: cá nở hoa.

Le vieux lettré: lettré, văn gia, người có biết văn chương, nào phải lettre; ngoài ra làm gì có le vieux lettre, la vieille lettre.

fleurissait le pêcher: pêcher danh từ, cây mận; pêcher: động từ đi câu chứ không phải con cá nở hoa.

Nói với Google thì không ngạ. Nhưng phải nêu ra vì nhiều người đã dùng Google mà in thành sách, in thành bài và được văn hóa vỗ tay của FB khen tận trời xanh. Google đã dịch Chùa Tiên Nữ thay cho Linh Mụ, có cá trăm cái like, vài chục lời khen.

• Phải vinh danh Trần Trọng Sơn đã tôn trọng văn phạm, không như một số người VN không cần văn phạm mà viết Anh và Pháp ngữ mới là văn chương. Hãy chịu khó đọc thi ca gốc của Anh và Pháp để không thấy chỗ sai, nhưng văn chương của họ không kém đi chút nào.

• Nhưng mà thôi, cảm ơn Google cho Lão Tú Tài thời niên thiếu đi câu viết thư tình và thưởng thức cảnh cá nở hoa. Đừng làm ông đồ nữa, thời trang bây giờ không có cảnh xưa, sáng ra đường đồ nầy trông đồ nọ. Dược bằng, câu cá cá chẳng ăn mồi, thôi về rủ vợ ấm à câu tôm. Đi chơi cho biết Đồ Sơn, trở về thì thấy đồ nhà nó ra làm thao!?? Đừng chê Google nhé: "Phản ánh câu cá năm nay mà không tìm thấy bức thư cũ. Đoàn Chuẩn và Từ Linh đã giải thích: anh quay về đây đốt tờ thư và quên đi niềm nhung nhớ............ 

Bức thư cũ (Ngu Nhơn, Google)
Mỗi năm cá nở hoa
Chúng tôi đang gởi lại bức thư cũ
Ai là mực Trung quốc và giấy tím
Vĩa hè những con phố qua lại.
Nhiều người đã yêu cầu một thư pháp.
Và với lời khen ngợi, họ đã thoát ra
Rất nhẹ tay mà vẽ thế nầy.
Chẳng hạn như rồng bay phượng múa.
Nhưng họ hiếm hơn từng năm.
Khách cũ giờ đâu rồi?
Tờ giấy buồn mất đi sự sáng tỏa
Mực đang dày trong mực nhuộm.
Bước thư cũ còn đó, ngồi,
Trên phố, bạn khó để ý.
Trên giấy lá vàng rơi.
Trong không khí có sương mù nhẹ.
Phản ánh câu cá năm nay
mà không tìm thấy bức thư cũ.
Ôi con người của những ngày xưa,
linh hồn các bạn đang ở đâu?
è những con phố qua lại.
Nhiều người đã yêu cầu một thư pháp.
Và với lời khen ngợi, họ đã thoát ra
Rất nhẹ tay mà vẽ thế nầy.
Chẳng hạn như rồng bay phượng múa.
Nhưng họ hiếm hơn từng năm.
Khách cũ giờ đâu rồi?
Tờ giấy buồn mất đi sự sáng tỏa
Mực đang dày trong mực nhuộm.
Bước thư cũ còn đó, ngồi,
Trên phố, bạn khó để ý.
Trên giấy lá vàng rơi.
Trong không khí có sương mù nhẹ.
Phản ánh câu cá năm nay
mà không tìm thấy bức thư cũ.
Ôi con người của những ngày xưa,
linh hồn các bạn đang ở đâu?

Tết là gì?

 

Tết Songkhan Thái Lan

Tết là gì?

BS. Nguyễn Hy Vọng

Tết không phải do chữ Tiết của Tàu mà ra.

Tết là tên riêng [nom propre] gọi ngày lễ mừng đầu năm mới của rất nhiều dân tộc và sắc dân ở khắp miền đông nam Á, còn tiết chỉ là một tên thường [nom commun] của Tàu gọi những thời tiết thay đổi trong một năm.

Chỉ có người Việt gọi là Tết, trong khi cả ngàn triệu nguời Tàu gọi ngày đó là 'duỳn tản [nguyên đán] hay là xin nển' [tân niên]. Vậy tại sao họ không gọi là Tết ? vì Tết không phải là tiếng của họ.

Giờ ta hãy trở lại với cái tên gọi là Tết.

Cách hợp lý để tìm cho ra nguồn gốc và ý nghĩa của chữ Tết là đi tìm trong tất cả các ngôn ngữ khác nhau ở miền nam Á châu, xem thử có ngôn ngữ nào cũng có cái tên là tết và cũng có cách phát âm, cách đọc, cách nói và cũng có nghĩa là ngày lễ ăn mừng đầu năm không, dù cho tiếng ấy không phải là tiếng Việt hay là tiếng Tàu.

Nếu không có thì đành vậy chứ sao! Vậy mà có đấy mà lại có rất nhiều và rất giống nhau gần y hệt, các bạn ơi !

Thật ra từ xưa, con người xưa ở miền rộng lớn Đông Nam Á biết đuợc là cứ đều đều mỗi năm thì mùa gió đổi chiều và đem lại mùa mưa khoảng tháng tư tháng năm, tùy theo từng vùng gió mùa, trước hết là từ bờ biển phía tây của lục địa Ấn Độ, rồi chuyển dần qua ngang vùng đất Ấn Độ rồi tiếp tục lan qua phía đông đến lần lượt các xứ Bangladesh, Assam, qua Miến điện, (Myanmar bây giờ) rồi thổi qua Thái Lan, Lào mà đến Việt Nam, rồi tiếp tục cùng lúc lên phía đông bắc là vùng Hoa Nam bên Tàu và xuống phía đông nam là 15. 000 hòn đảo của Indonesia.

Ấn Độ, lễ mừng mưa mới

Cách đây cả chục ngàn năm, con nguời ở vùng gió mùa mênh mộng ấy đã gọi tên là Tết cho hiện tuợng trời đất gặp nhau qua mùa gió này và họ ăn mừng lúc giao mùa đó bằng tên là Tết, vì ai mà chẳng biết là không có mùa mưa đến thì kể như không trồng trọt gì được, huống chi là là trồng lúa.

Đông Nam Á là vùng của gió mùa mưa, mùa của mấy chục triệu con trâu, của mấy trăm triệu con người sống với cây lúa, nơi mà những hạt lúa oriza sativa đã đựợc tìm ra từ 6000 năm trước [tài liệu của William Solzheim, đại học Hawai].

Gió mùa và mưa mùa là quyết định trọng yếu của đất trời cho con nguời ở Đông Nam Á. Khi mưa gió không thuận hoà thì hạn hán và đói kém sẽ bao trùm, cuồng phong và lụt lội sẽ tàn phá hàng trăm ngàn mẫu ruộng lúa và giết hại hàng ngàn người. Nông nghiệp và sự sống còn của hàng chục triệu nguời hoàn toàn tùy thuộc vào ân huệ vừa phải của mùa mưa đến hàng năm trên phần đất mênh mông này !

Gió mưa đầu mùa là hứa hẹn của năm mới, của một đời sống mới, được chờ đợi khoắc khoải và đón mừng hân hoan, và triền miên có mặt trong mọi lãnh vực tin tuởng, huyền thoại hay tâm linh, và thực tế của đời sống hàng ngày của nguời đi cày đi cấy, cũng gắn liền với bao nhiêu tin tưởng đó.

Trên những trống đồng từ ba ngàn năm trước, mấy con ếch, cóc nhái, ễnh ương ệnh oạng nằm chồng lên nhau, mỗi góc trống ba con, như một ám ảnh không ngừng về mùa mưa, về ruộng đồng ao hồ sông nuớc, về bất cứ mảnh đất nào mà cây lúa có thể mọc lên.

Biết bao nhiêu ca dao tục ngữ, bài vè nói về mùa mưa, về lúa gạo về ếch nhái và về ngày Tết trong tiếng Việt.

Nepal, lễ cấy lúa đầu mùa mưa

Ở xứ Nepal bên đông bắc Ấn Độ, ngày lễ đầu mùa mưa cũng gọi là Teetj ; trong mấy ngày đó, dân bản xứ ăn mừng, ca hát, nhảy múa, đánh đu, uống ruợu, tạt nuớc vào nhau để chúc mừng, chúc lành cho nhau, chúc Teetj. Chung quanh xứ Nepal như ở Sikkhim và Bhutan, dân ở đó cũng gọi ngày đầu mùa mưa là Tiitj.

Bên Miến điện và Thái Lan thì tha hồ xịt nuớc tạt nuớc nhau ướt mèm vào ngày đó.

Năm 1986 tôi qua học tiếng Mon bên Thái, gặp ngày lễ Song khràn, ngày tết âm lịch cổ truyền của dân Thái xưa, có nghĩa là giao mùa, trùng với mùa lễ Têj, vào 13 đến 15 april của năm dương lịch, bị một cô nguời Thái ở đền Nakhon Pathom lén bỏ một cục nước đá vào cổ áo sơmi của tôi nó lọt vào xuống lưng lạnh ngắt, cô ấy cười xin lỗi và nói là muốn chúc tết bất ngờ cho tôi theo kiểu tạt nuớc vào nhau của họ !

Người Lào Thái còn gọi ngày ấy là 'wan pi may', ngày năm mới.

Người dân Kampuchia thì gọi ngày đó là "thngày chul thnăm chmây", ngày vào năm mới [trong lịch cũ của họ thì họ gọi tháng giêng là khae Chêt, tháng tết].

Người Chàm thì gọi là bulan Chit, tháng tết.

Các dân tộc mạn ngược ngoài Bắc Việt, cũng như nhiều dân tộc miền núi ở Trung Việt vẫn có ăn mừng hội mùa mưa, hội ngày mùa còn lớn hon cả hội mùa xuân [theo tài liệu của Nguyễn văn Huyên ; "Les chants alternés des garcons et des filles en Annam, 1934 ".

Kể từ khi Tàu đô hộ Giao Chỉ cách đây 2000 năm, người Giao Chỉ không còn ăn tết vào tháng tư tháng năm của lịch Muờng xưa "lịch ngày lui tháng tới " đó nữa mà ăn Tết theo lịch Tàu, mà lịch Tàu hồi xưa thì cũng " bất thùng chi thình ", khi thì ngày đầu năm của Tàu rớt vào tháng chạp, khi thì nhằm vào tháng giêng của họ, và sau nhiều thay đổi, mới gọi là ngày "duỳn tán xin nển" của họ, chứ Tàu không gọi ngày đầu năm của họ là tiết nhật bao giờ.

Mưa lụt Bangladesh

Chỉ có vài ông Hán Việt "chợ chiều" khư khư cố mà tìm cho ra đuợc một cái âm huởng tàu cho tiếng Tết, nên cố tình guợng gạo mà ép cho nó là tiết , cũng như họ đã giải thích kiểu " tầm phào " là Giao Chỉ là ngón chân giao nhau, thật là nói tàm bậy !.

Lạc là chim lạc, ghe chài là ghe tải ! xem Lê ngọc Trụ [trời đất !].

Sau đây là những cognates, từ đồng nguyên, khắp Đông Nam Á, dính líu với TẾT.

** Alexandre de Rhodes: Tết Tết năm [sic], Tết ai, ăn Tết.

** Từ Điển Khai Trí Tiến Đức: không hề cho rằng Tết là tiết của Tàu.

** Nùng: Tết. niên Tết là năm Tết.

** Mường: Thết ăn Thết là ăn Tết

** Thái : Thêts Lễ mừng năm mới [New Year celebration].

Thêts khal là Mùa Tết, những ngày Tết.

Thêts Thày là Tết Thái [Thai New Year's celebration].

Thrếts là Tết [theo Từ Điển Francais-Thái của Pallegoix].

Thrếts Chìn là Tết Tàu / Chinese New Year [Chìn là Tàu].

Chêtr là Tết của Thái [fifth lunar month / mid April festival].

Tết / Đết là tên ông thần mưa [rain god, monsoon deity].

Trôts là lễ hội Thái từ xưa vào đầu mùa mưa, cuối April-May.

Trốts Farăng là Tết Hoa-Lang [Western New Year's Day].

** Zhuang: Xit / Sit là lễ Tết của 20 triệu người Zhuang bên Quảng Tây, nói tiếng Tai, tiếng Thái xưa !

'đuon sít' là tháng Tết [mois de festival célébrant la mousson].

** Chàm: Tít là lễ tháng năm của lịch xưa Chàm [tháng gió mùa bắt đầu thổi] băng Tít là ăn Tết. Chêt là Tết. bu-lăn chêt là tháng Tết [

Ktêh là lễ lớn nhất trong năm của người Chàm.

** Mon: Kteh là Ngày đầu năm của dân tộc Mon ở Myannar.o-Teh là lễ lội bùn đầu năm.

o-Tet id

k-Tât là nghi lễ đầu năm.

k-Tet id

** Khmer: Chêtr là Tết, lễ mừng tháng năm theo cổ lịch Khmer, là tháng gió mùa bắt đầu thổi ngược lại, tháng của mùa gió nồm ở Đông Nam Á. [tùy theo nơi, từ cuối tháng tư đến cuối tháng năm].

khae Chêtr là tháng Tết [khae là tháng] khoảng 13 tháng 4 dương lịch, khoảng 23 tháng ba âm lịch. Chêtr khal là thời gian có lễ Tết [khal là thời gian].

** India: Chêtr là tên tháng tư và tháng năm của cổ lịch Ấn Độ, tên của tháng giao mùa đem mưa đến. [mois du début de la mousson].

** Nepal: Teej là lễ đầu năm của dân xứ Nepal.

** Mustang: Tidj / Tidji là lễ đầu năm của xứ Mustang, bên cạnh xứ Nepal, đông bắc Ấn Độ.

** Munda: Teej là hội Gió Mùa, các nữ sinh ca hát những bài hát cổ Teej, để đánh dấu Gió Mùa trở lại và sự hứa hẹn thịnh vượng.[National Geographic magazine].

** Kinh Lễ Ký: Tế-Sạ ! 祭 蜡 [âm Hán Việt là Tế Chá]. Khổng Tử nói [trong kinh Lễ Ký]: " Ta không biết Tết là gì, nghe đâu đó là tên của một ngày lễ lớn của bọn người Man, họ nhảy múa như điên, uống ruợu và ăn chơi vào những ngày đó. Họ gọi tên cho ngày đó là "TẾ SẠ". ".

Khổng Tử không nghĩ rằng " tiết " là cái âm sinh ra Tết, nên ổng mới phiên âm khác đi là Tế-Sạ. Hơn nữa, xem trên, có cả chục ngôn ngữ và nền văn hóa khác với Tàu. Ăn mừng ngày đầu năm của họ mà vẫn mang những cái tên mà ý nghĩa, phát âm, cùng cách nói và cách đọc đều giống với cái âm, cái tên, cái tiếng Tết của dân Giao Chỉ và của dân Mường, nên ta phải " suy nghĩ lại " về cái hiểu lầm Tết là Tiết của các ông " Hán Việt " hơn mấy trăm năm qua.

Như vậy, tết là tên gọi ngày ăn mừng đầu mùa mưa và sau này trở thành ngày ăn mừng đầu năm âm lịch luôn của các dân Mường, Nùng, Thái, Zhuang, Chàm, Mon, Khmer, Vùng đông bắc Ấn độ, Nepal. Mustang, Munda.

Hỏi nhỏ bạn, bạn có còn cho rằng Tết là Tiết của Tàu mà ra không ? ./-

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

May xưa, mai sơ

Tôn Thất Tuệ

Một học giả Huế nghiên cứu những danh từ đặc thù Thừa Thiên nói rằng chữ "may xưa" phải do chữ Tàu mà ra. Đó là mai sơ, và định nghĩa là buổi sáng sớm. Ông được chúng tăng đề cao là học giả tài ba chưa từng có ở Đế Đô.

Tuy chỉ là gà què ăn quẩn cối xay, chúng tôi xin phạm thượng có ý kiến bất đồng.

Ngoại trừ những từ điển hiếm không ai có thể tra cứu, những từ điển online hiện nay về Hán Việt, không chỗ nào giải thích "mai" là buổi sáng.

TĐ Hán Việt Thiều Chửu ghi rõ "triêu" là buổi sáng 朝

(Danh) Sớm, sáng mai. ◎Như: chung triêu 終朝 từ sáng sớm đến lúc ăn cơm sáng xong, xuân triêu 春朝 buổi sáng mùa xuân. Triêu dương 朝陽. Mặt trời ban mai, mặt trời mới mọc. ☆Tương tự: húc nhật 旭日. ★Tương phản: tịch dương 夕陽.

Chữ "triêu'' nổi tiếng bên Tàu qua câu thơ của Lý Bạch (Tương Tiến Tửu):

Quân bất kiến

Hoàng hà chi thủy thiên thượng lai,

Bôn lưu đáo hải bất phục hồi !

Hựu bất kiến

Cao đường minh kính bi bạch phát,

Triêu như thanh ti mộ thành tuyết. ** tóc buổi sáng còn xanh chiều đã trắng bạc.

Như vậy “mai sơ” không có trong Hán Việt. Về thời gian, sơ chỉ những ngày mồng, sơ tam sơ tứ, nguyệt mông lung. Sơ chỉ lúc thời gian mới có: hổn mang chi sơ Bàn Cổ thủy xuất vị phán âm dương; không thấy nói chi buổi mai. Hơn nữa, theo cách dùng thông thường, tĩnh từ Hán tự để trước như sơ mai nếu cần, sơ giao, sơ phát, sơ đồ.

Vì nhu cầu hướng Trung (sinocentric) các tác giả đã phải bày ra một chữ Hán để dựa vào cho hợp đạo lý ngôn ngữ vua tôi. Vì hướng trung mà rau tập tàn được khai sinh từ bụng mẹ "thập toàn"; nhưng may thập toàn có chữ.

Cho dù có chữ, "mai sơ" chưa nói lên cái hên xui, mua mau bán nhanh của các hoạt động thương mãi lớn nhỏ. Danh từ nầy chỉ nói đến thời gian.

Bàn về tiếng Việt nhất là phần nói thì phải chú ý đến nhu cầu nhịp điệu. Nhu cầu nầy đã sinh ra nhiều thành ngữ kỳ quái và vô lý nhưng hiểu được rất nhanh. Ví dụ trong mùa khô ráo nứt da, khi bạn hỏi 'mấy bữa nay nơi bác ở có mưa không?,  một trong những câu trả lời là: mấy bữa nay có mưa nắng gì đâu. Có quá nhiều nắng đi chứ, không có mưa. Người Việt thường thêm nhiều chữ tạm gọi là âm, vì thích nhịp điệu và vì tiếng mình độc âm không khéo thành cộc lốc. Ví dụ thời nay là "tiếng Anh tiếng u" của tôi nhiều lắm chỉ nói bằng tay. Với kinh nghiệm nầy, chúng ta có thể nghĩ rằng xưa kia các bà bán hàng nói: may sớm (cái may mua bán rất quan trọng) và thêm may sớm may sưa. Ngay cả chữ say thường thêm say sưa (sưa không nghĩa gì).

Tiếng Pháp không nhiều nhưng vẫn có những chữ vô nghĩa, có khi tương phản gọi là explétif. J'aime à chanter les mélodies d'opéra italien. 'À' thừa và nguy hại vì động từ aimer cần túc từ trực tiếp nhưng vì nhịp điệu mà thêm vô; do đó khi chuyển qua thể nghi vấn thì không dùng nó vì sai vận: aimez-vous chanter?

Bác sĩ Nguyễn Hy Vọng đã rất nhiều lần lên tiếng chuyện hướng trung đã tạo ra biết bao sai lạc. Trong một bài rất dài ông đã chứng minh chữ Tết không có gì Tàu, học giả VN nhất quyết do chữ tiết mà ra. Nhà ngữ học Thừa Thiên nầy không sợ mất lòng: vài ông Hán Việt "chợ chiều" khư khư cố mà tìm cho ra đựợc một cái âm hửởng Tàu cho tiếng Tết, nên cố tình guợng gạo mà ép cho nó là tiết. Trường hợp "tết' không khác gì hai chữ "mai sơ", nhưng khá hơn, Tàu có chữ "tiết" mà không có "mai sơ".

Đó là lý do chúng tôi chép lại bài về chữ Tết của BS Nguyễn Hy Vọng.