suối nguồn nghị lực và thiện tâm

suối nguồn nghị lực và thiện tâm
Romain Rolland, ttt dịch

Không khí nặng nề bao quanh chúng ta. Một Âu Châu già nua đang hụp lặn trong lớp khí quyển nặng trịch và xấu xa. Một chủ thuyết duy vật không có gì cao cả trấn áp tư tưởng và ngăn chận hành động của các chính phủ cũng như của cá nhân. Thế giới đang chết ngạt trong lòng ích kỷ khôn lỏi tồi tệ. Thế giới tắt thở. Hãy mở cửa. Hãy làm cho không khí tự do có lối trở lại. Hãy thở những luồng gió mát từ các anh hùng.

Đời sống rất khó. Cuộc sống là một trận chiến đối với những ai không chịu nhẫn nhục dưới sự tầm thường của linh hồn và là một trận chiến lúc nào cũng buồn, không vinh quan, không hạnh phúc, xẩy ra trong cô đơn và trong im lặng.

Bị áp bức bởi nghèo khó, những công việc chèn ép và ngu xuẩn (làm cho sức lực tiêu ma vô ích, không hy vọng, không mảy may vui sướng), đa số người đời đã xa cách nhau, không đủ sức an ủi chìa tay giúp người anh em đang nguy khổ; không ai biết ai là ai. Họ chỉ có thể dựa vào chính mình mà thôi; có nhiều khi những người cứng cáp vẫn phải nhủn mình vì khổ ách. Họ kêu cứu, họ cần một người bạn.

Chính vì mục đích đến giúp những người nầy mà tôi cố công đem về quanh họ những người bạn anh hùng, những linh hồn cao cả đã khổ đau vì việc lành cho đồng loại. Đời sống của những người sáng chói ấy không nhắm đến lớp tham vọng kiêu ngạo mà được đề tặng những kẻ vô phúc. (Và nói cho cùng ai cũng khổ). Cho những ai đau khổ, hãy hiến tặng hương thơm của sự khổ đau linh thiêng. Chúng ta không đơn lẻ trong trận chiến nầy. Đêm tối của thế giới đã được chiếu rọi bởi những tia sáng nhiệm mầu. Và ngay hôm nay chúng ta đang thấy ánh chiếu của hai ngọn đuốc thuần khiết của công lý và của tự do: đại tá Picquart và dân tộc Boers. Nếu không thành công trong việc đốt sạch những bóng đen dày đặc, họ đã chỉ cho chúng ta con đường, một chớp sáng. Hãy đi tiếp họ, đi tiếp những ai tranh đấu như họ, đơn lẻ, rải rác khắp nơi và qua các thế kỷ. Hãy hủy bỏ rào cản thời gian. Hãy làm hồi sinh chủng loại anh hùng.

Tôi không gọi là anh hùng những kẻ đã chiến thắng bằng tư tưởng hay sức mạnh. Tôi chỉ gọi là anh hùng những ai thực sự là vĩ đại với tâm hồn, với tim óc. Một trong những vị này đã nói: “Tôi không thừa nhận một dấu hiệu nào của sự cao lớn ngoài lòng tốt, ngoài thiện tâm”. (Beethoven). Không có bản chất cao cả thì không có vĩ nhân, không có nghệ sĩ tài ba mà chỉ có những thần tượng rỗng tếch giúp vui cho đám đông kích động; thời gian sẽ xóa mờ hết. Cốt yếu là làm vĩ nhân thật chứ không phải bề ngoài vĩ nhân. Đời sống của những vị mà chúng ta cố dựng lại là một cuộc tử vì đạo dài ngày dài tháng. Hoặc giả một định mệnh bi đát muốn rèn luyện linh hồn của họ trên cái đe làm bằng đau đớn thể xác và tâm thần, bằng sự cơ cực và bệnh tật; hoặc giả đời sống bị tàn phá, tim óc rách nát vì nhìn thấy những cơ cực và nhục nhã không tên đã cấu xé hành hạ người anh em, các vị nầy ngày ngày nếm cuộc thử thách như cơm sáng cơm chiều độ nhật; nếu họ thành to lớn vĩ đại vì nghị lực, họ cũng to lớn nhờ sự bất hạnh. Cầu mong họ, những kẻ khổ đau, không học nhằn quá mức; những thành phần tinh anh của nhân loại đều hướng về họ.

Phần chúng ta, chúng ta hãy tự nuôi dưỡng bằng sự dũng cảm của họ. Nếu quá mền yếu không đủ sức tự làm, chúng ta hãy gối đầu vào vai họ một lúc. Họ sẽ an ủi chúng ta. Và từ những linh hồn cao quí linh thiên ấy sẽ tuông ra một dòng suối sức mạnh trong lành và thiện tâm dũng mãnh. Tuy không cần tra hỏi nghiên cứu tác phẩm, không cần nghe tiếng nói của họ, chúng ta sẽ đọc trong mắt và lịch sử đời người của họ, chúng ta sẽ đọc được rằng: không bao giờ, không bao giờ cuộc đời cao lớn hơn, sung mãn hơn, hạnh phúc hơn trừ phi sống trong đau thương.

Chúng ta hãy dành ngôi vị bậc nhất đứng đầu quân đoàn anh hùng ấy dành cho Beethoven, một Beethoven cương cường và tinh khiết. Chính Beethoven – tuy sống giữa mọi khổ ách vây hãm – từng ước nguyện rằng tấm gương của chính ông sẽ làm thành nguồn hổ trợ cho những kẻ khốn nạn khác. Ông nói: cầu xin cho kẻ bất hạnh tự an ủi mình khi tìm gặp một kẻ bất hạnh như mình, nhưng có khác là mặc thây những trở ngại của thiên nhiên đã làm tất cả những gì sức bình sinh cho phép để trở thành một con người xứng với danh hiệu nầy, danh hiệu kẻ bất hạnh”. Sau bao năm chống chỏi và cố gắng quá sức người để qua lọt các khổ lụy và hoàn tất nhiệm vụ tự đề ra là thổi một chút can đảm cho nhân loại đáng thương, ‘thần cô đơn chiến thắng Prométhé’ đã trả lời một thân hữu chỉ kêu Thượng Đế rằng: bạn mình ơi, hãy tự giúp mình.

Chúng ta hãy tự tạo một nguồn hứng khởi từ câu nói hãnh diện nầy. Hãy lấy gương sáng của ông để đánh thức lương tri và niềm tin của con người đặt để vào đời người và người đời.-

Trên đây là bản dịch lời tựa của Romain Rolland ghi trước cuốn Vie de Beethoven trong loạt Vies Des Hommes Illustres (Cuộc Đời của Những Người Sáng Chói), xuất bản 1903 tại Paris. Tác giả viết về nhiều nhân vật khác như Gandhi, Goethe, Vivekananda …

Văn hào Pháp Roman Rolland vừa là một triết gia, một nhà nhạc học, một sử gia. Ông chết 1944, tức là thuộc thế hệ trí thức Âu Châu thời cực thịnh của Nga Sô; trước không khí ngột ngạt của cựu lục địa ông cũng nhìn về Nga coi xem có gì giúp ích không. Có vợ Nga, đã gặp Staline nhưng ông không như Jean Paul Sartre nhiệt tình hoan nghênh kẻ khát máu nầy; mặt khác ông không công khai chỉ trích Nga như André Gide đã làm.

Romain Rolland đã nói rõ ông không thích chủ nghĩa duy vật. Ông đã thầm lặng hướng về huyền nhiệm Đông Phương và không quên sở trường nhạc học.

Kèm theo, xin đọc nguyên bản tiếng Pháp và bản dịch tiếng Anh, 1917, New York.

Mặc dù bản Việt ngữ chỉ tàm tạm, dành cho các vị không thoải mái với Anh Pháp, tôi vẫn xin nói bản dịch của Constance Hull thiếu nét sắc bén của RR.

Bà đã bỏ nguyên một đoạn trong đó có nói đến đại tá Picquart và người Boers. Picquart đã phát giác bản luận tội phản quốc của Dreyfus ngụy tạo, rồi ông bị vạ lây trước khi được giải trừ, vinh thăng thiếu tướng làm bộ trưởng quốc phòng, trong chính phủ Clemenceau. Về người Boers là nhóm dân Âu Châu gốc Hòa Lan đã di dân qua Nam Phi từ 1600, Anh đã đến chiếm và cai trị họ, bóc lột họ, trẻ con đi làm đầy tớ chỉ hơn nô lệ chút xíu. 1898, Boers đã đứng dậy chống Anh; có lẽ vì cảm tình với xứ Hồng Mao, dịch giả đã bỏ mất.

Xin so sánh hai câu sau:

Qu'ils ne se plaignent donc pas trop, ceux qui sont malheureux : les meilleurs de l'humanité sont avec eux.

Because these mighty souls complained little of their unhappiness, the best of humanity is with them.

Có lẽ Constance Hull không quen với subjonctif dùng như mệnh lệnh cách ngôi thứ ba (imperatif) [Ví dụ: Vua chúa, hoàng hậu khinh bỉ xem người đứng trước mặt ở ngôi thứ ba nên đã đuổi ra bằng subjonctif: qu’il sorte!] ; bà đã trại qua một mệnh đề phụ và một mệnh đề chính trong khi bản Pháp ngữ gồm hai mệnh đề độc lập, chỉ nối nhau bằng ý tưởng. Kỹ thuật của Constance đã biến nghĩa: vì những đầu óc mạnh mẽ ấy không than vãn về sự khổ đau (do đó) những thành phần tinh anh của nhân loại sẽ ủng hộ họ.

Theo ngu ý, xin hiểu RR như sau: các người đau khổ chớ nên than khóc quá nhiều, các bạn sẽ không cô đơn, các phần tinh anh của loài người sẽ đến với bạn. Người có thiện tâm đến với đồng loại khổ đau chẳng vì cái nầy, vì cái kia. Xin lỗi phải dùng một thuật ngữ Phật Giáo, đại bồ tát không thể nói cứu độ kẻ nầy vỉ ... không cứu độ kẻ kia vì ... phải hành động với vô ngại lực.

Trong đoạn ngắn nầy, RR nói không rõ: "les malheureux" nói chung (ông cho rằng ai cũng khổ) hay chỉ những nhân vật ông đang viết tiểu sử. Vì nghĩa thứ hai, Constance đã dịch là "mighty spirits.

Còn hai điểm khác biệt nhỏ. Thứ nhất “air libre” đã thành "air of God". Thứ hai, RR nói rằng ông sẽ lấy công sức đem những bậc anh hùng đến quanh những người khổ đau; trong lúc ấy bản dịch nói các người khổ đau sẽ tự đem quanh mình những bậc anh hùng.

Tôi có đọc toàn cuốn sách qua hai ngôn ngữ nhưng không thể so sánh từng chi tiết. Bài tựa rất quan trọng nên cần chú ý nhiều hơn.

Xin hẹn kỳ tới với đôi dòng hươu nai. ttt thg 6 2017

  (Préface) L'air est lourd autour de nous. La vieille Europe s'engourdit dans une atmosphère pesante et viciée. Un matérialisme sans grandeur pèse sur la pensée, et entrave l'action des gouvernements et des individus.

Le monde meurt d'asphyxie dans son égoïsme prudent et vil. Le monde étouffe. — Rouvrons les fenêtres. Faisons rentrer l'air libre. Respirons le souffle des héros. La vie est dure. Elle est un combat de chaque jour pour ceux qui ne se résignent pas à la médiocrité de l'âme, et un triste combat, le plus souvent, sans grandeur, sans bonheur, livré dans la solitude et le silence.

Oppressés par la pauvreté, par les âpres soucis domestiques, par les tâches écrasantes et stupides, soit les forces se perdent inutilement, sans espoir, sans un rayon de joie, la plupart sont séparés les uns des autres, et n'ont même pas la consolation de pouvoir donner la main à leurs frères dans le malheur, qui les ignorent, et qu'ils ignorent. Ils ne doivent compter que sur eux-mêmes; et il y a des moments où les plus forts fléchissent sous leur peine. Ils appellent un secours, un ami.

C'est pour leur venir en aide, que j'entreprends de grouper autour d’eux les amis héroïques, les grandes âmes qui souffrirent pour le bien. Ces Vies des Hommes Illustres ne s'adressent pas à l'orgueil des ambitieux; elles sont dédiées aux malheureux. Et qui ne l'est, au fond? A ceux qui souffrent, offrons le baume de souffrance sacrée. Nous ne sommes pas seuls dans le combat. La nuit du monde est éclairée de lumières divines. Même aujourd'hui, près de nous, nous venons de voir briller deux des plus pures flammes, la flamme de la Justice et celle de la Liberté: le colonel Picquart, et le peuple des Boers. S'ils n'ont pas réussi à brûler les ténèbres épaisses, ils nous ont montré la route, dans un éclair. Marchons-y à leur suite, à la suite de tous ceux qui luttèrent comme eux, isolés, disséminés dans tous les pays et dans tous les siècles. Supprimons les barrières du temps. Ressuscitons le peuple des héros.

Je n'appelle pas héros ceux qui ont triomphé par la pensée ou par la force. J'appelle héros, seuls ceux qui furent grands par le cœur. Comme l'a dit un des plus grands d'entre eux, celui dont nous racontons ici même la vie: « Je ne reconnais pas d'autre signe de supériorité que la bonté”.  Où le caractère n'est pas grand, il n'y a pas de grand homme, il n'y a même pas de grand artiste, ni de grand homme d'action; il n'y a que des idoles creuses pour la vile multitude : le temps les détruit ensemble. Peu nous importe le succès. Il s'agit d'être grand, et non de le paraître. La vie de ceux dont nous essayons de faire ici l'histoire, presque toujours fut un long martyre. Soit qu'un tragique destin ait voulu forger leur âme sur l'enclume de la douleur physique et morale, de la misère et de la maladie; soit que leur vie ait été ravagée, et leur cœur déchiré par la vue des souffrances et des hontes sans nom dont leurs frères étaient torturés, ils ont mangé le pain quotidien de l'épreuve; et s'ils furent grands par l'énergie, c'est qu'ils le furent aussi par le malheur. Qu'ils ne se plaignent donc pas trop, ceux qui sont malheureux: les meilleurs de l'humanité sont avec eux. Nourrissons-nous de leur vaillance; et, si nous sommes trop faibles, reposons un instant notre tête sur leurs genoux. Ils nous consoleront. Il ruisselle de ces âmes sacrées un torrent de force sereine et de bonté puissante. Sans même qu'il soit besoin d'interroger leurs œuvres, et d'écouter leur voix, nous lirons dans leurs yeux, dans l'histoire de leur vie, que jamais la vie n'est plus grande, plus féconde, — et plus heureuse, — que dans la peine.

En tête de cette légion héroïque, donnons la première place au fort et pur Beethoven. Lui-même souhaitait, au milieu de ses souffrances, que son exemple pût être un soutien pour les autres misérables, « et que le malheureux se consolât en trouvant un malheureux comme lui, qui, malgré tous les obstacles de la nature, avait fait tout ce qui était en son pouvoir, pour devenir un homme digne de ce nom ».

Parvenu par des années de luttes et d'efforts surhumains à vaincre sa peine et à accomplir sa tâche, qui était, comme il disait, de souffler un peu de courage à la pauvre humanité, ce Prométhée vainqueur répondait à un ami qui invoquait Dieu : « O homme, aide-toi toi-même !»

Inspirons-nous de sa fière parole. Ranimons à son exemple la foi de l'homme dans la vie et dans l’homme.

 để đọc hay download cả cuốn sách tiếng Pháp

Beethoven by Romain Rolland, preface

The air is heavy around us. The world is stifled by a thick and vitiated atmosphere—an undignified materialism which weighs on the mind and heart hindering the work of governments and individuals alike. We are being suffocated. Let us throw open the windows that God's free air may come in, and that we may breathe the breath of heroes.

Life is stern. It is a daily battle for those not content with an unattractive mediocrity of soul. And a sad battle it is, too, for many—a combat without grandeur, without happiness, fought in solitude and silence. Weighed down by poverty and domestic cares, by excessive and senseless tasks which waste the strength to no purpose, without a gleam of hope, many souls are separated from each other, without even the consolation of holding out a hand to their brothers in misfortune who ignore them and are ignored by them. They are forced to rely on themselves alone; and there are moments when even the strongest give way under their burden of trouble. They call out—for a friend.

Let them then gather around themselves the heroic friends of the past—the great souls who suffered for the good of universal humanity. The lives of great men are not written for the proud or for the ambitious; they are dedicated rather to the unhappy. And who really is not? To those who suffer, we offer the balm of their sacred sufferings. No one is alone in the fight. The darkness of the world is made clear by the guiding light of the souls of the heroes.

I do not give the name hero to those who have triumphed by infinite thought or by sheer physical strength—but only to those made great by goodness of heart. Beethoven wrote, 'I recognise no sign of superiority in mankind other than goodness.' Where the character is not great, there is no great man, there is not even a great artist, nor a great man of action ; there are only idols unearthed for the cheap and shortlived applause of the multitude ; time will efface them altogether. Outward success matters little. The only thing is to be great, not to appear so.

The lives of the great heroes were lives of one long martyrdom ; a tragic destiny willed their souls to be forged on the anvil of physical and moral grief, of misery and ill-health. They were made great through their misfortune. Because these mighty souls complained little of their unhappiness, the best of humanity is with them. Let us gather courage from them; for torrents of quiet strength and inspiring goodness issued from their great hearts. Without even consulting their works or hearing their voices, we read in their eyes the secret of their lives—that it is good to have been in trouble, for thence the character acquires even more greatness, happiness and fruition.

The strong and pure Beethoven himself hoped in the midst of his sufferings that his example would give help to other unfortunate ones that the unhappy being may be consoled in finding another as unfortunate as himself, who in face of all obstacles has done everything possible to become worthy of the name, man.'' After years of battling with almost superhuman efforts to rise superior to his sufferings and accomplish his life's work—to breathe a little more courage into poor weak humanity, this conquering Prometheus observed to a friend who called too much on God, '' O man, help thyself! '' May we be inspired by his noble words. Animated by the example of this man's faith in life and his quiet confidence in himself, let us again take heart.-


để đọc hay download cả cuốn sách tiếng Pháp

để đọc hay download cuốn sách tiếng Anh

Beethoven Symphony 5

mùa mưa

mùa mưa

Chàng Hiu 374

…  Một năm  một  lần…
đất trời xoay tua đổi cảnh: cây xanh, ra bông, rụng lá, tuyết rơi.
Người xưa, đặt ra một năm có 12 tháng…

Rồi thấy “có lý” bởi…
chuyện xoay tua đổi cảnh ứng với bốn mùa trong năm và vậy là một mùa có ba tháng.
Và nhân loại thấy… trúng, cho nên xài luôn, hỏng đổi, tới bi giờ!
Rỏ lại, thì thế giới một năm có bốn mùa Xuân Hạ Thu Đông.
Còn Việt Nam?

… Hồi xưa cụ Nguyễn Bỉnh Khiêm…cho biết như vầy:
           Thu ăn măng trúc Đông ăn giá.
           Xuân tắm hồ sen Hạ tắm ao…
Còn ở Miền Nam Việt Nam, một năm “có hai mùa rõ rệt” đó là mùa nắng màu mưa.
Nghĩa là mùa nắng là Mùa Nắng, còn mùa mưa là Mùa Mưa!!!
Nhưng rồi, trong mùa mưa… trời cũng nắng và trong mùa nắng…trời vẫn cứ mưa!
Nói vậy, có nghĩa là miền Nam Việt Nam… mát mẻ quanh năm lá cây tươi tốt.
Trong mưa có nắng… để phơi quần áo (?!)
Trong nắng có mưa để… ở truồng tắm mưa…(?!)

Qua tháng 4 âm lịch, khi thời tiết “dịu bớt”, lúc có mưa lai rai là vô Mùa Mưa.
Bà con có kinh nghiệm lâu năm về thời tiết nắng mưa như sau:
Mặc dù xài Âm Lịch hàng ngày như đám cưới, đám giổ… bà con cũng biết rõ về ngày Tây, để nếu gặp Năm Nhuần…
Khi thấy tới Mùa Mưa mà trời vẫn nắng thì… bắt qua Ngày Tây để biết trời hạn và hạn bao lâu thì mưa:
Bà con để ý…”như vầy”.

Và bao giờ cũng vậy:
Nếu mưa thuận gió hòa thì tới ngày 5 tháng 5 dương lịch là mùa mưa bắt đầu.
Nghĩa là bắt đầu có mưa dào dả… mưa liên tu…
Nếu tới “ngày đó” ít mưa, hay mưa hỏng lớn, thì…yên chí lớn là…thế nào tới ngày 25 tháng 5 dương lịch thì “thế nào” cũng vô mùa mưa luôn…
Và sự thật đúng y như vậy…

Cho nên bà con hỏng lo…cấy trật mùa, chỉ có…cấy trể mà thôi.
Nhưng trước khi “mùa mưa tới”…
Thì đất trời cũng “ra hiệu” chớ không “âm thầm”…ra tay bao giờ…

Khoảng cuối tháng tư âm lịch, trời nắng nóng hầm hập…
Nhưng có… triệu chứng trời sẽ mưa… tới nơi rồi, như sau đây:
Ban đêm nhìn lên trời, thấy mây “có quầng tròn” quanh mặt trăng…
Những củ khoai giống cất trong nhà như khoai mở khoai từ… tự nhiên lú mộng.
Ngoài thiên nhiên, trong hàng rào, gốc nho rừng đã rụi dây từ lâu, nay… phát thinh dưới đất khô cháy thò lên hai ba tược nhỏ màu nâu… coi bộ rất sung!
Đặt biệt có loại củ như củ hành trắng tên tỏi lơi, mọc lòng vòng quanh hàng rào…
Trời đang nắng… thấy mồ, tự nhiên dưới đất nó lú ngòng, trên ngòng là 4 nụ vàng cam, khi tỏi lơi nở bông đầy xóm, bông tàn là trời ”phải” mưa, quả đúng như vậy.

Trời báo mưa như vậy… chưa đủ, trời còn “báo thêm” mùa mưa năm may… có gió lớn hay không nửa đó, báo “điềm” như sau:

Đầu mưa, nếu thấy chim dòng dọc lót ổ tòn ten trên đám cau trước nhà…

[Nói thêm về “nguyên tắc” trồng cây xung quanh nhà theo phong thủy của ông bà xưa truyền lại, như sau:

Mít đàng sau.
Cau đàng trước. (nhà)
Sói ngâu bể nước.
Gốc lựu đầu hè.
Thiên lý ngoài hiên.
Hàng lài trước ngỏ.
Cây khế gốc vườn.
Khóm trúc bờ ao.
Liễu rủ bờ hồ.
Bụi chuối bên hông.(nhà)

Chuối già, kỵ trồng trước nhà… vv…

Những câu trên là kinh… nhật tụng khi muốn trồng cây quanh nhà…]

…Dòng dọc thường lót ổ… tòn ten trên lá cau.
Nếu chim treo ổ ở ngọn lá sát thân cau, thì năm đó trời sẽ có dông lớn…
Còn nếu… trời ít dông, chim treo ổ ở đầu chót lá cau, mà hỏng lo gió giật rớt ổ. 
Con chim…trời sanh, nó “biết hết ráo”!!!



Do đó, bà con cứ dòm ổ dòng dọc mà lo… trước chuyện mùa mưa năm nay:
Nên lo sửa sang nhà cửa, hay giàn bầu thì lo thay trụ để khỏi bị sập giàn. 
Nếu “bụi chuối bên hông nhà”… tự nhiên lú lên cây chuối con mà cây con nằm ép sát gốc cây mẹ… thì trời sẽ có gió nhiều… làm bay nóc nhà lá…

Còn nếu cây con mọc ra xa thân mẹ, thì yên chí… hỏng có gió lớn… nên phẻ ru! 
Bụi tre gai trong hàng rào, đầu mưa lên măng xa gần gốc…giống như cây chuối…
So sánh 2 giống cây nói trên, coi “kiểu đó” thì… chắc mẩm trúng phóc! 


Khi đất trời báo hiệu… trắng trợn như vậy thì bà con lo chuyện mùa mưa:
Lo nhổ củ môn dưới ruộng, để tránh củ ngập nước, bị sượng, hỏng ngon.
Lo nhổ dậu phọng về để củ hỏng úng, bị thúi…
Lo dọn dây bầu bí mướp cà… để cho dễ cày bệ.
Lo đem trụ cần giọt về cất trong nhà, kẻo bị mục, mùa tới mắc công làm cây mới.
Lo củi đuốc để khỏi mắc mưa ướt hết…
Lo và lo… tùm lum…
Và rồi trời đổ mưa…


Cây mưa đầu mùa thường là cây mưa lớn, lớn “hết biết” luôn!
Cây mưa đầu mùa làm lá cây ngọn cỏ được rửa lá xanh tươi, quanh cảnh không gian trở nên mượt mà tươi tốt.
Cây mưa nầy làm ngập mặt ruộng cả tất nước, nhưng vì khô hạn lâu ngày, một tiếng đồng hồ sau, nước rút hết… không khí trở nên mát mẻ lạ thường… 


Kể sơ về chuyện cấy hái lúc chưa có chương trình “cơ giới hóa nông nghiệp”…
Cho nên cứ “tới ngày” là bà con lo rắm lúa giống để bắt mạ (gieo mạ). Rấm lúa giống là ngâm lúa giống trong lu nước một đêm cho lúa “no nước”.
Sau đó vớt lúa ra, đổ xuống đất, lấy bao bố đậy kín đống lúa rắm (nước) cho ấm, để lúa nứt mọng, hàng ngày phải tưới thêm nước vô đống lúa cho khỏi khô mọng để bắt “gieo” mạ xuống ruộng thì mọng phải ra dài đều…
Cho dù trời chưa mưa cây nào lớn…
Cũng có khi bắt mạ đất khô “cày ra bụi” nhưng bà con vẫn yên chí, vẫn cứ xách gàu múc nước giếng để tưới nước cho miếng đất mạ thành sình để gieo mạ…
Khi mạ non lên cao một hai lóng tay là “vô mùa mưa”… y như trong kinh!


Còn nhớ ngày mồng 5 tháng 5 âm lịch, mạ cao cở một tất tây…
Lúc nầy đồng ruộng trống hoát, chỉ có cỏ và những đám mạ non nằm sát bờ mà thôi…
Những trò chơi dân gian như đánh chỏng, đánh quạ bắt đầu…xảy ra ở đồng ruộng.
Trâu bò cũng mập lên do có cỏ dồi dào, nhứt là cỏ chưng-vịt.
Cỏ chưng vịt bò sát mặt đất, nhảy tược rất dử và cỏ mau có trái, trái nhỏ cở cây kim nằm trên một gié như bông lúa.
Hột bông cỏ nầy cu cườm rất khoái, dòng dọc, sẻ sẻ, sắc ô, áo già, manh manh… con nào cũng ăn hột cỏ nầy…
Do đó, trong những đám ruộng, chim các loại tụ đông nghẹt mặt đất để kiếm ăn…
Cũng… do đó, phát sinh nghề giựt chim bằng lưới và con nít… sắm giàn thun!


Khi mưa dào dả nối tiếp, mặt ruộng bắt đầu mềm là bà con lo cày bệ.
Cày bệ là cày úp cho cỏ chết, cỏ chết thúi cũng là phân xanh cho đồng ruộng.
Khoảng nửa tháng sau là cày trở để cấy…
Thế là vô ngày mùa, chuẩn bị cấy hái rồi đây…


Người có ruộng, kẻ không tất đất, cũng… bận rộn cho mùa cấy y như nhau:
Những người có ruộng ở chỗ trũng lo cày trước để cấy trước, sau đó cấy từ từ tới chỗ ruộng hơi cao hơn…
Người có ruộng sâu, cho cày trở để chuẩn bị cấy…
Người không ruộng, cũng… chuẩn bị tinh thần để đi cấy “lấy công” hay “cấy dầng-công” hay lấy lúa… ít ai lấy tiền công. Có bài thơ xưa sau đây:

          Người ta đi cấy lấy công.
         Còn tôi đi cấy còn trông nhiều bề.
         Trông trời trông đất trông mây…
         Trông cho chân cứng đá mềm.
         Trời êm bể lặn mới im tấm lòng…


Muốn cấy, phải có công cấy, mà công cấy có là do ông đầu công… lo dùm.
Ai muốn “bỏ ngày cấy” (tính ngày nào cấy) thì gặp ông đầu công “đặt ngày”.
Ai muốn là ông ấy cũng phải tới nhà ông đầu công… ghi tên, để ổng biết mà sắp xếp cấy ruộng ai và cấy ngày nào…
Ông đầu công với “công lao to tát” như vậy… mà hỏng hiểu sao, trong dân gian có “câu thơ”… quái chiêu, mà con nít nào cũng thuộc lòng, rồi khùng khùng la lớn:

          Công cấy lấy công ày,
          Chín tháng mười ngày…
          Đẻ ra…thằng cha đầu công…(?!)

…giờ nghĩ lại… thiệt là quấy!!!


Dầu cho ai hay… con nít nói xoi, nói mói thì ông đầu công vẫn đem công cấy cấy dài dài mà hỏng nghe ổng nói tiếng nào.
Qua giữa tháng 5 âm lịch… mưa bắt đầu, mưa đều…


Đầu tháng 6 là vô mùa cấy.
Đầu tiên từng đám ruộng được gia chủ cho cày bệ, là cày úp đất cho chết cỏ…
Cở mười ngày sau là cày trở là cày lần 2 để chuẩn bị cấy.
Cày hôm trước, hôm sau cấy, để đất cày không bị dẻ cứng, khó cấy.
Bữa sáng bữa ấy.
Gia chủ thức dậy nửa đêm để nấu xôi cho công cấy “ăn nước buổi”…
Sáng đó, ông đầu công thổi tù và để tụ công tại nhà ổng, vì chủ ruộng có đặt trước nên ông đầu công biết thửa ruộng của ông A bà B… cần bao nhiêu công cấy sáng hôm nay.
Khi công cấy, cấy lúa tới khoảng 9 giờ sáng là chủ nhà gánh xôi xuống ruộng cho công cấy “ăn nước buổi” (ăn giữa buổi)
Ai cũng cho công cấy ăn nước buổi, buổi sáng, còn buổi chiều, không có ăn gì ráo!


Cũng vì… cái vụ “ăn xôi cấy” nầy, mà phát sinh mấy câu thơ… ngộ ngộ sau đây:
Cối có xây, thì… cối hỏng nẩy (cấy có ăn xôi, thì cấy chắc, cứng gốc, hỏng cho cây mạ nổi lên)
Cối hỏng xây, thì… cối nẩy (cấy hỏng cho xôi ăn, thì “ghét”, cấy nổi cây mạ lên chơi)
Cối có xây, mà cối nẩy… thì cối chản. (cấy có ăn xôi mà cấy nổi thì ăn cán chổi).Thiệt là “bài thơ” quá độc, đọc lên nghe… tức cười, mà hỏng ai giận, hỏng ai làm.

Khi cấy lúa, mấy bà già trầu nói chuyện… dê, nói trây, nói lái… nghe phát ham!!!
Cứ… lóng lổ tai nghe riết, thế mà tới giờ nghỉ cấy, hỏng ai hay biết, tới chừng nghe ông đầu công thổi tù và hết giờ… mới hay, do đó… cấy hỏng thấy đau lưng, là vậy!

Một khi đồng ruộng đã cấy kín mít… thế là hết “chuyện mần ruộng” rồi…
Giờ thì chờ lúa bén rể để câu êch ruộng…

Qua giữa tháng 7 thì đồng ruộng… vô hạn Bà Chằn…
Lúc nầy lúa đã nở bụi và vì không mưa hay mưa nhỏ, nên nước ruộng cạn dần…
Lúc nầy cá ở ruộng gom lại chỗ còn nước in-ít…
Thế là làm mồi cho cò, gà nước, cỏ nhác… tha hồ ăn…
Tụi con nít cũng tham gia bắt cá cạn om sòm…

Qua tháng 8 âm lịch, khi nghe chim thằng lằng chó, tự nhiên ở đâu bay tới kêu “chẻ chẻ” om sòm từ đầu làng cuối xóm, là biết, trời sẽ mưa trong hai ba ngày tới.
Khi trời mưa là mưa liền liền, gọi là “trời lụt” là trời mưa liên tu…
Thế là đi câu… được rồi nè.

Tới tháng 10 lúa tròn mình xây đồng đồng, trổ bông, rồi lúa ngậm sữa…
Tháng 10 gió sớm thổi liu riu, hột lúa non tét vỏ, thò nhụy vàng ra ngoài để thụ phấn, nhờ có gió sớm nên lúa đậu hột dễ dàng…
Cuối tháng 10 âm lịch mưa “ngớt” (ít đi)…
Nước ruộng cạn từ từ… thì bà con lo ủ cá trong giếng…

Đầu tháng 11 lúa chín vàng đồng… vậy là vô mùa cắt lúa…
Cắt lúa tính công như sau:
Cắt lúa một ngày công, lấy một thúng lúa (thúng = nửa giạ)
Còn đập lúa thì thường người lãnh (đập lúa) lãnh theo cách “đập lúa hồi”…
Đập lúa hồi là cứ đập được 10 thúng lúa, thì người đập lấy công một thúng tại ruộng.
Người chuyên môn đập lúa mướn như vậy, trọn mùa cắt thì trong nhà cũng được cả bồ lúa như người có ruộng…

Còn người có ruộng và có người đi cắt, thì cắt “dầng-công” cho nhau…
Ví dụ đám lúa nhà mình cần 20 công cắt, thì cắt dầng công được bao nhiêu thì cắt, phần còn lại thì trả bằng lúa hay tiền, tùy người nhận.
Tới mùa cắt lúa, bà con chỗ khác, tới xin cắt là chuyện thường…

Trong khi cắt lúa ngoài đồng, thì, năm nào cũng vậy:
Bà con miệt An Lộc, Thạnh Lộc Thôn, An Phú Đông… gánh mía cắt thành lóng để trong thúng gánh tới ruộng để “đổi lúa” lấy mía, bánh ít hay bánh tét… để ăn “nước buổi” tại đồng ruộng…
Đặc biệt là…bất cứ chuyện gì, mà làm buổi sáng, thì thế nào gia chủ cũng nấu cơm, nấu xôi… hay gì đó, đem tới cho bà con đang làm “để ăn nước buổi”…
Cử ăn nầy ở lúc 9 giờ sáng… đây là theo lệ từ xưa và bà con vẫn cứ làm theo…
Do đó, nếu “đi làm” buổi sáng thì… hỏng lo đói bụng bất tử!!!
Cắt lúa, nếu tiện, thì đập lúa (ngay) liền, vì lúa còn tươi dễ rụng hột, nếu không đập liền, thì cắt lúa phơi ba bốn ngày, cho rơm khô, đặp lúa không bị rơm…quấng cổ.
Cũng có khi, cắt xong, lúa nằm đầy ruộng, rồi bị cây mưa “trái mùa” đổ xuống, cây mưa lớn làm ngập ruộng, ướt lúa…
Khi bị mưa bất tử như vậy, bà con hỏng lo lúa nứt mọng.
Vì “lúa mùa 6 tháng” không bao giờ nức mọng bất tử như lúa thần nông 3 tháng…

”Cuộn phim trắng đen ngắn” Mùa Mưa viết tới đây hết phim…!!!
Như vậy là… Mùa Nắng bắt đầu…

Thừa giấy vẽ voi

Chàng hiu nằm trong bộ ba ám ảnh trẻ thơ vào giờ ngủ, người lớn đem ra dọa khi trẻ đã lớn không còn dùng ca dao mà ru ngủ: Bộ tam sên nầy là con chàng hiu, ông kẹ và ma Hời. Chàng hiu chỉ là một con nhái nhưng dài hơn, có khuynh hướng tiệp màu xanh lục và thường ở dưới lá chuối. Nhưng chẳng hiểu sao mà có tên là con hót cổ, lán chán thì nó bấu vào cổ thì mình chỉ có chết thôi.

Nhưng tác giả lấy tên Chàng Hiu, lại rất chi là “điệp viên không không thấy, 007” bằng cách thêm ba số 374; có đến ba chữ B. Bà Ba bán bún bò bị bò bạn bể bụng.

Cứ xem là điệp viên cho hào hứng. Thật vậy, tìm về những sinh hoạt cần thiết bậc nhất cho cuộc sống, không xa lắm trong thời gian nhưng đã chìm sâu thì chẳng khác chi một điệp vụ, tìm cho ra manh mối, nói cho rõ.

Bài của Chàng Hiu 374 sẽ được dùng lấy chứng chỉ nhân chủng học. Môn nầy bắt phải nghĩ tới những chuyện như “cấy hỏng cây lúa” đồng thời hướng đến những nguyên lý sâu xa như sự hòa nhịp giữa con người và thiên nhiên, học từ thiên nhiên để bớt kiêu căng. Thầy Khổng dạy tam nhân đồng hành tất hữu ngã sư, nhưng ba con chim trong cảnh quê đã ít ra có con cho ta biết về thời tiết mưa gió.

Mấy năm trước người ta cho tôi một gói trà bọc trong tờ giấy báo. Thấy hai chữ Bến Ngự, tôi tò mò đọc xem. Đó là một bài viết của một thi sĩ về “Mệ Thức” bán cháo gạo đỏ ở chợ Bến Ngự. [Nhà thơ muốn chút cách mạng cho nên dùng hai chữ Mệ Thức nhưng ngôn ngữ thực sự thường nói: Mụ Thức cháo gạo lức, mụ Thiện bún bò]. Điều ngạc nhiên là thi sĩ đã giải thích gạo đỏ là gạo lức.

Gạo lức là hột lúa bóc vỏ (trấu) bất luận màu đó màu trắng hay nếp. Gạo đỏ Thừa Thiên có hẻo rằn và hẻo chiên; trong Nam có gạo huyết ròng còn lúa xạ hột trắng hột đỏ. Ai mà lấy gạo lức nấu cháo? hầm suốt đêm chưa nhừ.

Thiết nghĩ thi sĩ Huế ni cần xin Chàng Hiu 374 làm môn sinh; đừng vì “nhất sĩ nhì nông” mà nói lung tung chẳng chừa ai.

Mưa vì gió mùa (monsoon rain) mang một ảnh hưởng quyêt định đối với Đông và Nam Á. Gió mùa và mưa ở Ấn Độ gọi là tổng trưởng tài chánh, nguồn sinh lợi; họ chỉ biết như vậy, ngoài ra gió mùa vẫn còn là một bí ấn; chính quyền hiện bỏ thêm nhiều tiền nghiên cứu. Ấn và mọi người cùng dân mình: lạy trời mưa xuống lấy nước tôi uống, lấy ruộng tôi cày…

Nhưng ở một điểm khác, cây lúa không thích mưa và không thích sống trong ruộng nước. Mùa trái nếu có thể đạp nước vô thì nhiều lúa hơn vì ánh nắng chan hòa. Mỹ sản xuất nhiều gạo nhưng đều trồng đất khô và dùng giếng phun nước. Lối nầy đòi hỏi nhiều điều kiện; trong lúc ấy thực tế là cần mãnh ruộng nhỏ đầy nước đủ nuôi sống gia đình. Mà giếng phun nước thì cũng do trời mưa xuống những bồn chứa ngầm.

Nói chuyện mưa thì vô tận vì mưa chính là cuộc sống. Mà cuộc sống trong Nam của Chàng Hiu thì hay quá: Người chuyên môn đập lúa mướn như vậy, trọn mùa cắt thì trong nhà cũng được cả bồ lúa như người có ruộng…

mướp ngọt

tôn thất tuệ

Mưa rồi em ơi trồng thêm dây mướp

hoa óng vàng chạy nhẹ lên mây.

Trái mướp ngọt, ngón tay em ngọt

buổi trưa nầy chẳng có gì ăn

chút dưa mắm mặn đau cả lưỡi.

Trái mướp đây em nấu chén canh không

em nhớ nấu và chính tay em nấu

nắng trưa nồng mát lịm nồi canh.

Lũ chúng mình đã quá quen mùi chay tịnh

nước trong veo muối lội bọt tung tăn.

Nước mắt đọng mắt em làm vị ngọt

thả vào canh, canh ngọc của đời anh.

Em nhớ nhé

hãy cất đi hạt giống của màu vàng

mầm tim dịu ươm lên từ khắc khổ,

rồi mưa đến em tung ngàn đọt mướp

trổ hoa vàng rải khắp nơi:

đĩnh núi, rừng cây, cõi mộng

động hoa nhà

em lợp mướp vàng hoa.

khúc nhạc đồng quê