YÊU NHAU CHẾT CŨNG ĐÀNH

Tú Mỡ & Hồ Dzếnh

*******************************************************

Ý XUÂN - Hồ Dzếnh

Trởi đẹp như trời mới tráng gương.

Chim ca tiếng sáng rộn ven tường.

Có ai bên cửa ngồi hong tóc

Cho chảy lang thành một suối thương …

Sắc biếc giao nhau cành bắt cành

Nước trong hồ ngợp thủy tinh xanh

Chim bay cánh trĩu trong xuân ý

Em đợi chờ ai khuất bức mành?

Giữa một trời thiêng tình rất đẹp

Rất buồn và rất thanh thanh.

Mày ai bán nguyệt, người ai nhỏ

Em ạ, yêu nhau chết cũng đành.

…………………………………………………..

LẠC NÀNG THƠ – Tú Mỡ

Trong tuần lễ ấy khá lâu lâu

Tú bận làm ăn việc ngập đầu

Viết sái bàn tay ngồi sụn sống

Ngày thời trợn mắt tối phờ râu.

Làm sao săn sóc được Nàng Thơ

Thương nhớ ôi thôi cũng phải lờ

Đành mặc cô nàng đi lãng mạn

Một minh thơ thẩn chốn lơ mơ.

Bảy hôm mới được một ngày trời

Xác thịt linh hồn được thành thơi

Mong mỏi tình nhân mau mắn lại

Cùng nhau vội hưởng lát vui tươi.

Càng mong càng thấy bặt hơi tăm

Có lẽ cô nàng để bụng hăm

Bỏ bẵng hồi lâu cho bõ ghét

Con người nhạt nhẽo với tri âm.

Mất mặt nàng thơ chán mớ đời!

Hoa như kém thắm lá không tươi

Gió buồn rười rượi trời gay gắt

Chim hót toàn nghe giọng mỉa mai.

Ngồi mãi buồn tênh đứng lại sầu

Bạn lòng xa vắng lạc vào đâu?

Lang thang đảo bước tìm vơ vẩn

những chốn thường khi vẫn hẹn nhau.

Mơ màng cứ để mặc tâm linh.

Dấn bước chân đi khỏi thị thành

Tới một làng kia nơi tịch mịch

Đồng quê bát ngát cảnh thanh bình.

Ô kìa trên thảm cỏ xanh tươi

Tựa gốc thông cao bóng một người

Đích thị nàng thơ ngồi lẵng lặng

thả hồn theo ngọn gió chơi vơi.

Rón rén tôi đi tới cạnh người

Giật mình sực tĩnh giấc mơ màng.

Cô em trông thấy tôi niềm nở

Xịu mặt làm ngơ bộ bẽ bàng.

Sụt sịt, cô nàng giận trách tôi

Người đâu hờ hửng thế thì thôi

Tháng ngày chỉ thấy đâm so dụi

Bó mặc người ta chịu lẻ loi.

Lặng ngắm cô nàng dáng tủi thân,

Lòng tôi cũng tủi trí phân vân

Miệng thì lúng túng câu từ tạ

“Cam phụ tình nhau đã mấy lần ...”

Nhưng mà còn biết tính làm sao

Bởi cảnh làm thơ chẳng được hào

Ví thử cô nàng bao được tớ

Thân đời chi đến nỗi lao đao.

Song đã cùng nhau nặng ước tình

Trăm năm vàng đá quyết đinh ninh.

Cuộc đời chạy gạo tuy lăn lóc

Há dễ thâm tâm nhụt tấc thành.

Cô nàng nghe nói cũng nguôi nguôi

Đổi giận làm thương chỉ ngậm ngùi

Hôm ấy nhìn nhau khắng khít quá

Nhà thơ hỷ hạ được ngày vui.

Thế rồi chán ngán đến hôm sau

công việc làm ăn đến ngập đầu.

Nàng lại một nơi tôi một nẻo

gần nhau rồi lại cứ xa nhau.

Xuất xứ: Giai Phẩn, Đời Nay xb 1943 Hà Nội

 

Oscar 2023

 

Hồng Châu

Quan Kế Huy

 Oscar!

Tôn Thất Tuệ

Chừng 1998, tôi làm việc tại một college nhỏ. Có hãng ciné đến mượn sân football để dựng một phim về vụ toàn đội banh đại học Maquette tử nạn máy bay. Dịp nầy giúp tôi thấy hình ảnh một xã hội xưa, áo quần thiếu nữ thời hoàn kim 1950 đẹp như mơ, tuy vô cùng đơn giản. Tôi gặp một nam diễn viên, ông nói ông phải ở trên phim trường cả ngày nhưng xuất hiện trên khung vải tổng cộng chưa được 10 phút, không nói một tiếng. Ông đóng vai một security guard bảo vệ trật tự và an toàn của ông bầu “coach”. Ông đã dự tranh với nhiều người. Không những nạp chứng nhận đã hành nghề lâu năm mà còn nạp lời nhiều người xác nhận ông có lương tâm, yêu nghề.

Một bà trong nhóm chỉ huy giải thích cho tôi rằng đâu có phải mặc áo quần security guard là đủ. Cách đứng, cách nhìn, cách chạy theo ông bầu v.v…phải có kinh nghiệm mới trông giống như các nhân viên cận vệ nhà nghề bạn thấy hằng ngày trên TV mủa football. Ui cha, chỉ một anh cận vệ câm mà còn đến thế trong lúc các hoạt kịch, lính của Quang Trung đi giày Nike; diễn viên áo thụng khăn đóng mà mặc quần jean trắng.

Chúng tôi quá xa rồi đấy. Tôi không xem phim ông Quan Kế Huy đóng vai phụ. Tôi có thấy một cậu bé mặc áo cộc có nút bín bằng dây vải rất chi là Tàu. Với kinh nghiệm anh security guard bên trên, tôi nghĩ nhà làm phim phải chọn một cậu bé rất Tàu; tính chất Tàu của cậu cần thiết hơn việc làm security guard nếu thời gian xuất hiện lâu hơn, vai trò quan trọng hơn, biết nói không câm. Vì không phải bất cứ bé nào mặc áo Tàu là đóng vai Tàu được, dù là child star (danh tài tý hon).

Bàn về ông Quan Kế Huy, thiên hạ đánh nhau chửi nhau như những trái banh volley đầy màu sắc chính trị, bè phái, và dựa trên những ý niệm mơ hồ như chủng tộc, nơi sinh, thuyền nhân.

Trong khung cảnh tạp nham ô nhiễm với hoạt động của CS hải ngoại, những chứng nại xưa trong lý lịch như cải tạo, vượt biên không còn giá trị để minh chứng lập trường chống cộng. Vậy không nên vì lời của ông ta mà ghép cho ông một hình ảnh lý tưởng bền lâu trong nghĩa thuyền nhân phải là nạn nhân của CS ra đi sống chết tùy giông tố trên biển.

Có ý kiến rằng ông đến Mỹ từ nhỏ và đã thành Mỹ có chi mà hãnh diện vì là VN. Nếu không nhầm, có vài thiên tài VN sinh ra, lớn lên ở xứ người đã được vinh danh làm sáng chói nước Việt. Mấy vị nầy còn ít VN hơn ông Huy, vì ông sinh ra ở Chợ Lớn và có ở đó đến 1978. Ông Huy còn VN hơn cái ông bên Đức, Philipp Rosler, đã thành phó thủ tướng, mới chín tháng chưa biết lật đã được bồng ra khỏi xứ. Khi ông ủng hộ cờ vàng, ông được xem là đồng minh của người hải ngoại, khi ông trở cờ thì thiên hạ gọi ông là một người Đức.

Có ý kiến rằng ông Huy và gia đình thược thành phần Tàu đã Việt hóa 100% đến như không biết tổ phụ đã là Minh Hương, Tàu lai.

Có ý kiến rằng ông Huy được xếp là người Mỹ gốc Việt thì ông là người Việt mình, ông đến Mỹ như mọi người Việt khác. Ông Huy đến Hongkong và văn phòng tỵ nạn US sở tại lo cho đi định cư.

1982, tuy vẫn là người tỵ nạn, tôi làm việc cho VP tỵ nạn HK tại Bangkok để được đi lại thay vì ở tù trong trại Sikiw; tôi phụ giúp giải tỏa các trại đường bộ và đường biển bị ứ đọng vì HK cùng Thái Lan đình chỉ cho đi xứ thứ ba. Lúc ấy Reagan là TT Mỹ; các tiêu chuẩn nhập cư khó khăn hơn và thay đổi liền liền, không dễ như thời Carter. Tuy nhiên, người Tàu thì chấp thuận 100% nại cớ họ bị kỳ thị ở VN bị đuổi về Tàu. Chủng tộc, ethnicity, là yếu tố quyết định. Một số người tỵ nạn Lào bị tố giác là người Việt sinh sống ở Lào qua mấy thế hệ, bị đưa vô trại người Việt và không được tự do đi lại như người Lào.

Muốn ưu tiên đi định cư ở Mỹ hay bất cứ nơi nào, phải thuộc chủng tộc Tàu, ghi rõ trên hồ sơ. Ethnicity: Chinese. VP tỵ nan HK có ba chi vụ Việt Mên và Lao. Hồ sơ người Tàu do Việt Section thiết lập nhưng vẫn có một chủng loại là Tàu.

Thiết nghĩ ông Huy và gia đình đều đến Mỹ với hồ sơ chủng tộc Tàu.

Để ghép vào phe mình, như đã nói trên, có ý kiến người Tàu đã Việt hóa. Rất tình cờ khi tôi đọc tin giải Oscar của ông Huy, tôi đọc cuốn sách xưa của Đào Trinh Nhất xb 1924 về thế lực của người Tàu. Tác giả cho biết vấn đề Tàu đã thay đổi 180% do chính quyền thuộc địa Pháp đã hủy bỏ các thể lệ xưa của Gia Long, Minh Mạng. Nhà Nguyễn giúp đỡ người Tàu, lập nên các thị xã, thôn xã Minh Hương (con cháu nhà Minh), giúp họ phát triển và hội nhập tốt đẹp vào xã hội VN, như cấp đất, bảo vệ an ninh, không cấm hôn nhân dị chủng. Người Tàu không được đem vợ VN và con về Tàu, không được cạo đầu con cái để bín đuôi sam. Trẻ con được đi học chữ Hán như các trẻ con khác.

Người Pháp đảo ngược, cho phép người Tàu đem tiền bac,vợ con về Tàu và không buộc phải vào các cộng đồng Minh Hương. Vào Minh Hương lúc ấy dành cho kẻ nghèo hạ tiện không có của mang về xứ. Nhưng về xứ không bằng ở ngay VN như “đệ nhị quê hương”.

“Đệ nhị quê hương” không dính gì với quê hương thứ hai mà người Việt bô bô gọi nơi sinh sống như HK, Úc, Canada, đóng góp cho vùng đất mới, sống như người ta, thực hiện “the American Dream”.

Đệ nhị quê hương của người Tàu là copy hoàn toàn xã hội Tàu đem qua nước Việt, từ cái chén, món ăn, thờ phụng, mồ mã, học hành, tiếng nói. Duy trì khác biệt của từng tỉnh như có bang hội Phúc Kiến, Quảng Đông v.v… Trường học Quảng Đông dạy tiếng Quảng Đông. Bệnh viện Triều Châu dùng dược liệu như ở Triều Châu trong Hoa Lục.

Những điều Đào Trinh Nhất viết giúp người đọc hiểu vì sao nhiều người Tàu sinh lớn lên ở Chợ Lớn không biết tiếng Việt. Trong lúc ấy, trẻ con trong gia đình Tàu ở Thái Lan phải học và nói tiếng Thái. Trong nhà, bố mẹ nói tiếng Tàu và con đáp bằng tiếng Thái.

Trong khung cảnh nói trên, thiết nghĩ ông Huy đã sống và thành một đoàn viên trong một cộng đồng Tàu (Quảng Đông?)) và ông tiếp tục như vậy để trở nên đủ Tàu (Chinese enough) để mặc chiếc áo tàu mà không lộng công như nữ luật sư Nguyễn Phước Đại mặc áo bà ba đà đi guốc cho giống VC mới vô, trông chẳng giống ai.

Chúng tôi tin tưởng rằng tuy là một đứa bé dưới 10 tuổi, Quan Kế Huy thừa thông minh để biết gia đình vui mừng đã đặt chân vào đất tự do là Hongkong, lúc ấy thuộc chủ quyền Anh Quốc. Từ thành phố giàu có nầy, gia đình ông đi định cư các nước khác. Và càng lớn, ông Huy càng biết thêm sự quý báu tự do và ý nghĩa của cuộc dừng chân trên Phố Xá Hongkong, mở đầu chân trời mới.

Nhưng ông không muốn kẻ khác sau ông hưởng những ân huệ ấy, ông ủng hộ cảnh sát Bắc Kinh đàn áp cuộc tranh đấu bất bạo động của Hongkong đòi Bắc Kinh thi hành các điều đã ký với Anh Quốc.

Trước Quan Kế Huy, Lưu Diệc Phi đã thách thức mọi người trên internet: I support the Hong Kong police. You can all attack me now. What a shame for Hong Kong!" (tôi ủng hộ cảnh sát HK. Các bạn hãy tấn công tôi. Thật là nhục cho HK). Mấy chữ ấy năm 2020 của cô đào Mỹ gốc Tàu đã làm cho Disney mất số lớn lợi nhuận vì dân chúng thế giới bài trừ phim 'Mulan' (Mộc Lan Công Chúa) mà Lưu Diệc Phi thủ vai chính.

Tuy không đồng ý với Lưu Diệc Phi, người đời còn hiểu tại sao cô đào nầy làm vậy. Mẹ của Phi xuất thân từ một gia đình cán bộ CS; cha là đệ nhất tham vụ tòa đại sứ Trung Cộng tại Pháp. Sinh 1987, Lưu Diệp Phi cùng mẹ đến Mỹ lúc 10 tuổi. 5 năm sau cô trở về xứ trình diễn sân khấu và theo học tại Hàn Lâm Viện Nghệ Thuật Bắc Kinh lúc 15 tuổi.

Tuổi trẻ của Quan Kế Huy khác với của Lưu Diệc Phi. Ông nói cuộc đời của ông bắt đầu từ một chiếc tàu. Câu nói nầy làm nhiều người ghép ông dưới danh hiệu thuyền nhân; mà danh hiệu nầy được hình thành trong nghĩa là những người đi tìm tự do, chống CS độc tài, gồm luôn những người đi bộ qua đất Miên đến Thái.

Nay một khi ông đã ủng hộ Bắc Kinh đàn áp dân chúng đòi dân chủ nơi ông đặt chân khi trốn thoát. Nếu ông nói hành trình của bắt đầu với một chiếc thuyền thì về địa dư bắt đầu từ HK. Một số người đã mượn Wikidepia để định danh Quan Kế Huy là người Mỹ gốc Việt, một thuyền nhân. Nhưng wikidepia luôn viết theo đường lối của CS. Ví dụ Wiki không nói trường hợp Lưu Diệc Phi bị tẩy chay năm 2020.

Trung Cộng đã đầu tư rất nhiều vào điện ảnh Mỹ, đã mua rất nhiểu phim trường vì thị trường Hoa Lục rộng lớn vô cùng, mỗi người tàu mua một video thì con số tiêu thụ lên quá một tỷ.

Cùng được đề nghị giải Oscar với ông Huy có nữ diễn viên Hồng Châu, người VN sinh 1979 trong một trại tỵ nạn ở Thái Lan, đến Thái trong bụng mẹ đã sáu tháng. Với quan điểm chính trị thân Tàu của ông Huy, người ta có thể tạo ra một conspiracy theory rằng Trung Cộng đã thò tay vào quyết định cho ông Huy giải Oscar, tuy Hồng Châu đã được khen trên các mục điện ảnh của các ngành truyền thông./-

======================================================

Sông Cầu, Phú Yên, trước 1975

==================================

sông Trường Tiền Huế?

 

Sông Trường Tiền, Cầu Trường Tiền, Xưởng đúc tiền

Tôn Thất Tuệ

Lâu nay, chỉ có bàn luận tại sao có tên Sông Hương, Hương Giang. Nào cỏ xương bồ ở Tả Trạch làm nước sông thơm như nước lá dứa nấu chè; hay hoa thầu đâu (sầu đông) đồi Vọng Cảnh ướp nước như trà ngâu, bông bưởi; nào là Huyền Trân Công Chúa rửa mặt giữa sông mà tưởng đang tắm Eau de Cologne (essence de rose), nào là vì chảy qua Huyện Hương Trà mà mang tên nớ như sông Lợi Nông ở An Cựu là sông An Cựu, ở Bến Ngự là sông Bến Ngự.

Nhưng chưa thấy ai nêu tên thứ hai như Hường, Hoàng Lan, Cẩm Thủy, Lệ Thủy, Thiên Giang... Rứa mà hai cuốn sách Tây xuất bản khi vua Tự Đức tại vị không nói đến tên Sông Hương mà gọi là sông Trường Tiền.

Le Royaume d’Annam et les Annamites (Vương Quốc An Nam và Người An Nam) của J.L. Dutreuil de Rhins nạp bản 1879 do Plon Paris xuất bản 1880 là du ký của một thuyền trưởng.

Đầu năm 1876, dân chúng Pháp được thông tri ý muốn của vua Đại Việt thu dụng năm thuyền trưởng cho năm chiếc tàu chiến chạy hơi nước mà Pháp đã biếu. J.L. Dutreuil de Rhins đã nạp đơn và được Bộ Hải Quân chấp nhận. Ông theo tàu nhổ neo từ Toulon đi Nam Kỳ ngày 20.5.1876, mất 38 ngày mới tới cửa sông Cửu Long để tiến vào Saigon. Năm chiếc tàu chiến ấy hiện ở giang cảng Saigon.

Quan lại Nam Triều đã đến Saigon ký nhận chuyển giao và đợt đầu hai chiếc sẽ đi Tourane lấy thêm thủ thủy trước khi ra kinh đô. Tàu rời bến Saigon ngày 7 thg 8, 1876.

Công việc nhiêu khê ở Cửa Hàn mất hai tháng, thế rồi tàu Scorpion của tác giả đã nhổ neo hướng về nơi mà các quan địa phương cho biết sẽ có nhiều thú vui, nhiều món ăn.

Sau hải hành ngắn 45 hải lý như một cuộc du ngoạn, Scorpion đến Thuận An, tức là cửa sông Truong thien [l'embouchure de la rivière de Hue ou Truong-thien].

Cuốn sách của de Rhins mang nhiều chi tiết về đời sống vì tác giả rất chi ly như tả ngôi chùa, kê luôn các thứ gỗ như kiền kiền, sến, tả những ô trầu nhà quan nhà dân, tả luôn lần giết heo ở Tourane để cúng Phật, đem thịt mời thầy. Ông nầy đáng là một giáo sư nhân chủng học thời nay. Điểm thứ hai là quan điểm lịch sử rất thực dân và cống hiến những tin tức tài liệu cho người Âu Châu cai trị và khai thác Đông Dương. Điểm thứ ba là địa hình địa vật của An Nam. Ông đã nêu vô số danh từ riêng, phiên âm không đúng. De Rhins tra cứu rất nhiều ví dụ Faifo là cách đọc Hoài Phủ. Ông nói thêm thủ phủ của Quảng Nam là “Fu Kiame”, chúng tôi chưa tìm ra.

De Rhins là một thuyền trưởng, ông chú trọng đến thủy vận, và biết tất cả các tên sông lớn nhỏ ở Trung Kỳ, như sông Mã, sông Cả, sông Danh …và sông xứ Huế (La rivière de Huế) do đó việc kê tên con sông nầy là Truong Thien không phải là việc làm bừa bãi. So với cả trăm danh từ riêng, Truong Thien là Việt Nam nhất, giống như bây giờ viết không dấu; để so sánh với Tay Cheune (Tây Sơn), Trigne (Trịnh)…Tuy vậy “thien” của ông có thể hiểu là “tien” vì người Pháp không đọc chữ “h”.

Người đọc VN khổ sở bao nhiêu với phiên âm của de Rhins thì hỷ hạ bấy nhiêu với phiên âm của Michel Đức Chaigneau trong cuốn Souvenirs de Hue (Kỷ Niệm về Huế) xb 1867 mười ba năm trước sách của de Rhins. MĐ Chaigneau ghi rõ tên sông Trường Tièn thiếu dấu mũ, là con sông chạy dọc theo mặt Nam của kinh thành. MĐ Chaigneau nhắc tên nầy nhiều lần như: sông nầy bắt nguồn từ phía vùng có những lăng mộ vua; nhà của thân sinh nằm trên bờ một nhánh sông của Trường Tièn, giữa Thành Nội và làng TCG Phủ Cam.

Chúng tôi tin phiên âm của de Rhins gần tiếng Việt là nhờ sách của MĐ Chaigneau; de Rhins có nói đến tác phẩm nầy và cho biết những điều sách nói đúng với những điều ông thấy ở Huế.

Các phiên âm chữ Việt gần như toàn bích. Ngoài việc chỉ dùng dấu ngã, có thêm vài lỗi nhỏ như Chợ Ding Huế, Quan Trung, Can'h Hing... Về dấu ngã có lẽ nhà in Pháp không có dấu hỏi, dùng tạm dấu ngã trong tiếng Tây Ban Nha.

Michel Đức Chaigneau là con của J.B. Chaigneau ai học sử nhà Nguyễn đều biết. “Sai nhô” là tên trường Tây ở Huế trước Chaffenjon sau thành Trường Lê Lợi. JB Chaigneau luôn ở bên cạnh Nguyễn Ánh. Từ khi Nguyễn Ánh lên ngôi, số người Pháp dưới quyền đã tự động về nước trừ JB Chaigneau và một hay hai người nữa. JB Chaigneau là tác giả bài Đăng Đàn Cung dùng trong lễ đăng quan của Gia Long. JB Chaigneau là lãnh sự Pháp tại Huế.

Tư dinh của JB Chaigneau

JB Chaigneau được vua bang ba mẫu đất để làm tư dinh. Và cậu bé Michel Đức sinh ở đây, lớn lên ở đây, đến năm 16 tuổi mới lần đầu tiên cùng cha đi Pháp thăm quê tổ và 1819 trở về Huế sống ở Chợ Dinh đến 1825, ngày gia đình Chaigneau rời An Nam vĩnh viễn.

Sơ lược như vậy thì thấy Michel Đức không thể nhầm sông Trường Tièn với bất cứ sông nào khác với sông Hương. Ông đã dùng chữ “fleuve” (mà còn thêm grand fleuve) là sông lớn; sách địa dư chỉ dùng để chỉ Cửu Long và Hồng Hà (Fleuve de Mékong et Fleuve Rouge). Vậy ông nói về con sông chính ở kinh đô chứ không phải là một suối lạch hay sông đào.

1819 từ Pháp trở lui Huế là mười sáu tuổi thì năm 1825 đã 22 tuổi, Michel Đức rời Huế. Đoạn đời 22 năm nầy, ông sống bên dòng sông nầy dù gần Phủ Cam hay ở Chợ Dinh thì ông biết rõ nhiều hơn là cái tên Trường Tièn. Thuyền trưởng de Rhins thì không nói, chỉ là du khách, và khế ước thuê dụng chỉ có hai năm.

Thật khó mà nói Michel Đức nhầm với Cầu Trường Tiền. Sách của ông xuất bản 1867. Mãi cho đến 1897, chính phủ Pháp mới yêu cầu công ty Eiffel phát họa một cây cầu qua sông.

Phải chăng tên nầy do xưởng đúc tiền? như lối giải thích tên cầu? “Souvenir de Hué” đề cập tiền nhưng chỉ nói thành phần kim loại và trị giá thương mãi, không nói chỗ đúc.

Trước đây học giả Lê Minh Khiêm giải thích tên sông Hương vì nó chảy qua huyện Hương Trà; Hương Trà thay cho Kim Trà vì kỵ húy Nguyễn Kim, tổ nhà Nguyễn. Hình như quyết định của vua Gia Long.

Theo lý thuyết vừa nêu của thầy Khiêm, chàng trai Michel Đức đã phải tắm sông Hương chứ gì. Chơ răng mà noái Trường Tiền? đã hiện ngụy chơ!

MĐ Chaigneau rời Huế 1825 về mẫu quốc, mang theo tên sông là Trường Tiền nhưng có lẽ khi nói tiếng Tây thì ông dùng La Rivière de Hue. Các bản đồ xưa hoặc dùng chữ Tây nầy hay Trường Tiền với nhiều biến thái âm ngữ như Thường Tien, Thường Thiên. Chúng tôi căn cứ vào bản đồ Huế trích từ cuốn Atlas des Colonies Françaises của Grandier. Chúng tôi không tin Chaigneau đã sáng tạo ra chữ mới vì Trương Tièn đi chung với vô số danh từ lịch sử và địa lý rất dễ nhân diện như nhựng chữ khó nhớ.

Đó là phía người Tây, còn phía mình thì từ lúc mô mới có tên sông Hương. Phan Kế Bính (1875-1921) đã viết rằng đi thuyền trên sông Hương sóng êm như đi trong hồ vậy. Văn tài yểu mệnh xứ Hà Đông đã chết trước khi Grandier xuất bản sách 1934 với tên Thuong Thien, khác với phiên âm của MD Chaigneau. Chúng tôi không hiểu các thi xã thời Tự Đức có nhắc đến Hương Giang hay không.

Chaigneau không thể nhầm với Cầu Trường Tiền, cầu nầy đến 1893 mới được phát họa. Từ ý nghĩ nầy, một thân hữu đã viết rằng: Sông Trường Tiền mang tên ấy vì chảy qua Trường (xưởng đúc) Tiền. Cầu ni bắc qua sông nên mang tên của sông là Trường Tiền. Nếu đúng thì con sông xưa thơ mộng có tên Trường Tiền, còn không thì thiên hạ đã gọi là Cầu Hương Giang cho tiện sổ sách.

Nếu chấp nhận ý nầy của thân hữu Trò Tê thì không như thiên hạ cầm chắt, tên cầu không trực tiếp từ xưởng đúc tiền mà từ tên sông. Càng bàn luận thì càng khó xử. Thân hữu nầy mong có vị đọc  Đại Nam Thực Lục Chánh Biên để biết việc đúc tiền ra sao và chỗ mô là lò đúc; ngõ hầu biết thêm tông tich của tên sông. Từ 1888, Banque de l’Indochine độc quyền đúc tiền và in bạc giấy dùng cho năm xứ Miên, Lào, Trung Kỳ, Bắc Kỳ và Nam Kỳ, hình thức rất phức tạp, ức đoán đúc bên tây như đồng bà đầm xòe.

tiền Banque de l'Indochine đúc

Phường Đúc từ phía Cầu Lòn đi lên nổi tiếng đúc chuông, bộ lư, nồi đồng, thau đồng …mà không đúc tiền xài. Có tài liệu kể rằng Gia Long cho các thương nhân người Tàu đúc tiền theo đúng tiêu chuẩn của triều đình; nhưng không tránh các sai lệch, thậm chí có kẻ giả; không ai ghi chỗ đúc. Vậy thì tên lò đúc đến tên sông khó nói, huống chi còn tên cầu thì xa không kém.

Hầu như ai cũng tin lò đúc tiền nầy do triều Nguyễn xây lên, khi nhìn các đồng xu Gia Long, Minh Mạng, Tự Đức nhưng theo web Dân Trí xưởng đúc tiền nầy là công của Chúa Trịnh.

Khởi sự 1774, một năm sau 1775,  quân Trịnh dưới quyền của Hoàng Ngũ Phúc đã chiếm Phú Xuân. Hoàng thống tướng lui binh để cho phó tướng Bùi Thế Đạt giữ thành cai trị. Tác giả viết: Đoan quận công Bùi Thế Đạt nhận lệnh của triều đình cho mở một xưởng đúc tiền lớn ngay tại khu vực bờ sông Hương (phía bắc cầu Trường Tiền ngày nay). Ông cho thu vét các sản vật và vũ khí bằng đồng không dùng như súng, đỉnh, vạc… để đúc tiền dâng lên vua Lê chúa Trịnh dùng vào việc ngoài biên. Công việc được tiến hành từ ngày 22/2 cho tới ngày 30/6 năm Bính Thân (1776). Tiền được đúc ở đây được khắc 4 chữ “Cảnh Hưng Thuận Bảo”.

Trần Tử Quang tiếp: "Do đang trong thời kỳ chiến tranh nên công trường đúc tiền cũng chỉ mang tính chất dã chiến tạm thời. Đồng tiền Cảnh Hưng Thuận Bảo vì vậy phẩm chất kém hơn các loại tiền niên hiệu Cảnh Hưng khác. Công trường đúc tiền cũng chỉ tồn tại trong một thời gian 4 tháng ở phía ngoài trấn dinh, cạnh bờ bắc sông Hương".

Nếu tính từ cầu bây giờ, khu bắc là vùng thành lớn đè lên và chay vô Tam Tòa hay làng Thái Trạch, Eo Bầu. Lò đúc nầy không thể tồn tại với thời gian.

Xưởng đúc có ảnh hưởng lớn về kinh tế, là tạo ra phương tiện mậu dịch tại chỗ của Vua Lê Chúa Trịnh, như trả lương lính gây ra các chu kỳ kinh tế khác; lò đúc trở nên thời danh để con sông thơ mộng mượn tên.

Theo lý luận cùn của chúng tôi, từ lúc đóng cửa năm Bính Thân (1776) đến khi Eifel vặn con bù lon cuối để khánh thành 18.12.1900 là thời gian quá xa để tên xưởng đúc còn được nhớ mà gọi tên cầu.

Trong lúc ấy người Pháp tiếp tục gọi sông qua kinh đô là Trường Tiền, tên nầy có thể lấn lướt tên sông Hương gọi theo huyện Hương Trà. Nhân đó, danh từ Trường Tiền có thêm người chủ mới là cây cầu Clémenceau, sáu vài mười hai nhịp em theo không kịp tội lắm anh ơi.

Xin tham khảo

· Le Royaume d’Annam et les Annamites  (p.55)

..Souvenirs de Hué (p. 20)

============================================================

====================================

Phan Bội Châu (tiếp theo)

 

 Phan Bội Châu (1867-1940)

Pháp Việt Đề Huề Chính Kiến Thư

Dù là một tài liệu bất thường và ít ỏi so với thiên thư trường hải của Cụ Phan, luận văn nầy gây cho người đọc một ê ẩm (malaise) chẳng phải tự thân của nó mà vì những cảm tình của người đọc đã đầu tư vào nhân vật danh tiếng nầy. Tiếng Anh có thành ngữ spur of the moment, bị thúc bách vô cớ, có thể áp dụng vào đây chăng.

Phan Bội Châu (PBC) đã xất bất xang bang trong mấy năm trước khi đi Thái Lan; nghe nói có lúc ông như ăn mày không có tiền ăn, sau đó nhờ một mệnh phụ giàu có giúp cho cả bầu đoàn gượng sức mà đi Thái Lan, lập một căn cứ. Rồi nghe tin cách mạng Vũ Xương mà trở lui Hoa Lục và đi tù vô lối.

Những nhà viễn tượng (visionnnaire) sống với viễn tượng (vision) của mình rất mãnh liệt, có khi vision thành illusion (ảo tường) là chuyện khác. Những sự kiện dồn dập và tình hình ĐNA đã làm PBC tin chắc Nhật, dù hiện giờ thân thiện với Pháp, vẫn muốn hất chân Pháp. Ở Nhật hay Tàu, PBC đã thấy tham vọng đế quốc của Nhật và Nhật có đủ phương tiện thực hiện; ông thấy Pháp đã yếu thế, mà chiến tranh đã bùng nổ, không biết phe của Pháp sẽ thắng hay thua.

Lúc Nhật xuất quân, VN chỉ sẽ tôm tép trên địa bàn chính trị ĐNA và sẽ bị dập nát. Đó là mối lo của ông và ông nghĩ người Pháp, nếu có chuẩn bị ngay, sẽ không bị bão kéo sập và nương vào đó VN có thể hưởng nhờ lá chắn; nhưng VN không thể ngồi yên chờ sung rụng mà phải cộng tác với Pháp giúp nhau giữ nhà.

Tinh thần thực tiển (pragmatisme) ấy có thể giúp chúng ta bớt đi rất nhiều phản ứng bất lợi cho PBC. Với ông, nước Pháp là le meilleur des pires, cái khá nhất trong những cái xấu nhất. Cứu cánh biện minh phương tiện.

Tuy vậy, từ khi ra tù, PBC hầu như không có một định hướng nào. Nếu muốn theo Pháp ông đã có những đường dây, là những người xưa kia trong nhóm Đông Kinh Nghĩa Thục đã hợp tác với Pháp thành ông nầy ông nọ. Tối rượu sâm banh sáng sữa bò. Nhưng ông đã không làm.

Thật ra trước đó ông đã chơ vơ. Không nhờ được Nhật mà còn bị trục xuất. Hoạt động chính trị của ông trên thực tế chỉ ở trên lãnh thổ Tàu. Ông đã tham dự vào kế hoạch hôn nhân Việt Hoa hầu có một số hậu duệ biết hai thứ tiếng có nguồn gốc đôi để được Tàu giúp. Ông đã xem định mệnh của VN dính vào định mệnh của Tàu. Ông đã thành lập Tân Hoa Hưng Á Hội (cải thiện Tàu làm mạnh các quốc gia Á Châu). Ông đã biếu chính quyền Tôn Dật Tiên 500 khẩu súng trường mua cho Đề Thám nhưng không chuyển được. Rồi cũng tay người Tàu đưa ông vô tù mà còn muốn giao Pháp trừng trị.

Lương Khải Siêu khuyên ông nên vận động tâm lý người Việt quốc nội nhưng cố gắng truyền bá tư tưởng của ông không thành công.

Chính vì không chủ định, ông đã hướng về Moscou và đã chứng tỏ nhiệt tình bằng việc dịch ra Hán Văn một cuốn sách về cách mạng Nga. Ông đang muốn đi thêm vào con đường nầy bằng cách chấp nhận thảo luận việc chung với Lý Thụy tại tòa đại sứ Nga, sau khi đã thăm dò đường đi nước bước.

Đai diện chính phủ Đức ở Thái Lan hứa sẽ giúp thêm tiền bạc và quân dụng nếu tổ chức của PBC làm được vài việc gì cụ thể; những cụ thể ấy không thực hiên được và chuyện ngưng ở đấy. Có lẽ Pháp biết sự bất cố định tâm của PBC đã không mời ông hợp tác trong lúc nhiều người xưa kia theo Đông Kinh Nghĩa Thục nay có quyền hành và giàu sang như Nguyễn Bá Trác, chễm chệ ở Huế nơi PBC bị câu lưu.

Hồi ký của Nguyễn Thiệu Lâu không giúp gì thêm. Sử gia nầy đã gặp PBC đôi lần ở dốc Bến Ngự ít lâu trước khi ông chết 1940. PBC luận về thành bại một cách bình thường: "Thất bại là lỗi tại mình. Nhưng cũng tại thời cơ chưa tới. Vã lại người ta quá khôn mà dân mình thì quá dại". Khách nói đã hiểu chủ muốn nói người ta là ai. Nhưng độc giả của khách thì mù mờ, đoán là người Pháp. PBC chỉ vào năm sáu đứa học trò con nít mà nói: "tôi dạy chúng vài chữ Nho để biết khấn vái ông bà, chứ Hán Học thì tàn từ lâu nay rồi". Trước đó dăm ba phút PBC nói giới tân học không thể hiểu chữ Nho thứ ngôn ngữ duy nhất mà ông dùng để viết, không thể hiểu những tác phẩm của ông.

Nói về việc PBC bị bắt ở Quảng Châu, từ 1861 đến 1943 là nhượng địa của Pháp nên cảnh sát ập vào tòa đại sứ Nga bắc PBC. Nói lại, HCM lúc ấy mang tên Lý Thụy làm việc trụ sở ngoại giao nầy như một công dân Nga với chức vụ thư ký, thông ngôn và phiên dịch. Lý Thụy gặp PBC tại Thượng Hải và mời gặp nhau bàn việc chung tại Quảng Đông, nhiều sách cho rằng Lý Thụy bán tin nầy cho Pháp để lấy tiền và PBC xộ khám đem về Hà Nội.

Không rõ các sách nầy có dùng tài liệu của sở mật thám Tây hay không. PBC thế nào cũng biết các tô giới của Pháp ở Hoa Lục như ở Thượng Hải, Hán Khẩu và Quảng Đông, trong lúc ông vẫn mang án tử hình khuyết danh. Điều nầy đáng ngạc nhiên, có thể ông tin đặc miễn ngoại giáo của trụ sở nầy chăng?

Có hai tác giả không đồng ý về việc bán tin cho Pháp và xem đó là tuyên truyền chống cộng. Họ lý luận rằng Lý Thụy tự xem là kẻ kế nhiệm PBC lãnh đạo phong trào chống Pháp và sẽ tôn PBC làm biểu tượng. Thiết nghĩ lý luận nầy rất viễn vông. Khi đến tòa đại sứ nầy PBC xem như đã không còn ảnh hưởng và đã tìm cách đi vào quỹ đạo Liên Xô.

PBC đã gặp những nhân vật cao cấp đại diện Nga ở Bắc Kinh, ở Thượng Hải và Quảng Đông. Tuy không đến đấy để gặp trưởng phái bộ Nga, PBC đến với một uy thế ngầm nói chuyện với thư ký Lý Thụy.

Trong cuốn băng nhựa ghi ký, Kroutchev cho biết HCM muốn được Staline xem ngang với các trưởng phái đoàn đảng từ Âu Châu dự đại hội quốc tế sắp đến. Staline trả lời: có ai biết ông đâu, ông âm thầm đến Moscou. HCM đáp: muốn vậy thì ông hãy đưa tôi lên một chiếc máy bay rồi ông ra phi trường tiếp đón tôi. Rất có thể HCM biết Nga đầu tư vào PBC khá nhiều vì tin rằng PBC sẽ đưa nhiều thanh niên huấn luyện vô sản, họ đã thấy PBC nhiều tác phẩm đã yêu cầu ông viết sách quản bá giúp Nga, như ông đã dịch cuốn sách về cách mạng 1917.

Chuyện chỗ khác, theo sử gia Trần Gia Phụng, Canada, HCM ganh tài với Phạm Quỳnh, HCM gặp PQ trong nhà Nguyễn Thế Truyền và biết Phạm Quỳnh đi diễn thuyết và có nhiều bài trên báo trong lúc HCM phải thuê người viết đơn xin vô học trường bảo hộ, mà đơn có vài chỗ sai văn phạm. Ông Phụng cho rằng vì vậy HCM đã ra lệnh giết PQ.

Chính kiến thư không giúp gì cho tác giả, không một chút đặc ân nào của người Pháp. Toàn quyền Varenne cho ông an trí ở Huế vì áp lực quần chúng. Dân chúng xôn xao, Pháp mới cho biết tên người mới ở Quảng Đông đưa về là PBC. Chính sách Pháp Việt Đề Huề không thể bóp mũi những nhân vật như Phan Chu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, không làm dịu được lòng người. Pháp ân huệ "probation" cho PBC không vì luận văn bất thường nầy, luận văn "spur of the moment", mà sợ chuyện không hay xẩy ra. Varenne xả cái xú bắp nơi PBC.

Xin xem bài trước: Phan Bội Châu chống Pháp?

===========================================================

Vũ Đình Trường,  Trường Bô Binh Thủ Đức

===================================