Thi phẩm Hư Vô 1936

 

Hư Vô, Phan Khắc Khoan dịch thơ Omar Khayyam

Tôn Thất Tuệ giới thiệu

Hết khoan đến hụi, hốt hụi dông luôn; khoan khoan, ơi mụ chèo đò, ơi ông cầm lái dặn dò trước sau. Khoan khoan, mạ mình ơi đừng làm dư rứa tây hắn cười, Mênh mông lả lơi thuyền về bát ngát hương trời, khoan khoan hò ơi, nhịp sầu xa vắng mà thôi! Xúm xít những cái khoan ấy gợi hai cái xúm xít nữa.

Có ông Phùng Khắc Khoan (Trạng Bùng) nhà [chính trị, chiến lược, ngoại giao, thơ] thời Hậu Lê; có ông Vũ Khắc Khoan (tác giả Thần Tháp Rùa) nhà văn Bắc Hà vô Nam cùng Nguyễn Sỹ Tế, Tạ Tỵ, Mai Thảo, Vũ Hoàng Chương etc…; lại có ông Phan Khoan người Quảng Nam tác giả Lịch Sử Xứ Đàn Trong. Lại có ông Phan Khắc Khoan.

Xúm xít thứ hai là ”dãy bộ Nam Triều” mà ông Khoan, Phan Khắc, không nói gì thêm ngoài chi tiết là vùng ông ở. E rằng là nhóm đường ”bộ” như Bộ Thị, Bộ Học, Bộ Công v.v… từ cửa Thượng Tứ đi vô, cắt ngang đường Hộ Thành (Đinh Bộ Lĩnh).

Nơi xúm xít các “bộ ấy”, một thầy giáo nghèo kiêm thi sĩ gốc Nghệ An đã ôm lạnh làm thơ. Chúng tôi đang nói đến tập Hư Vô của Phan Khắc Khoan. Phần dẫn nhập là một bài thơ dài bảy chữ, theo lối thơ Đường, rất hào hùng trong nghẹn ngào, trong đau thương, hào hùng như kiểu Alfred de Vigny, rên la kêu xin đều hèn nhát. Dẫn nhập đến một nhân vật chỉ gọi là ”chàng”.  Phải đọc hết những phần lèo tèo cuối sách mới biết là bản dịch từ thơ của Omar Khayyam. Ưng Quả trong bài tựa nói thêm về thân thế sự nghiệp của Omar Khayyam. Vị thầy dạy con vua (đông cung giáo thụ) đã nêu lên hương vị Ba Tư giông giống hương vị Á Đông, bùi ngùi, có phần huyền nhiệm.

Chàng của ông Khoan như thế nầy:

Can đãm hơn ai ở cõi người

Chàng khinh lũ ngốc dại mua cười

Khinh muôn lý thuyết khinh môn phái

Những kiến văn suông của lũ người.

Chỉ có bông lài sực nức hương

Với cười thiếu nữ đẹp như gương

Mới làm yên được lòng đau đớn

Và mới làm nguôi nỗi khổ thương.

Omar Khayyam sinh giữa thế kỷ 11 và mất năm 1124 ở Ba Tư. Ông vừa là thi sĩ vừa là nhà khoa học. Ông để lại cuốn Algèbre, hiện vẫn là sách tham khảo chính của các nhà toán học,  và nhiều sách khoa hoc. Nhưng ông lại không tin (để giao phó định mệnh) ở cái khoa học ấy và những thứ khác.

Ba Tư được xem là nền văn minh cổ, xưa hơn cả Ai Cập. Giá trị thời gian nầy trở nên tương đối khi có các cuộc khai quật Thung Lũng Ấn Hà, nơi xuất phát các tôn giáo Á Châu gồm PG. Cuộc viễn chinh của Hy Lạp đến chân Hy Lã Lạp Sơn đã đem về miệt biển nhiều tư tưởng Ấn Hà. Nơi dung hợp các nền văn minh chính là Ba Tư.

Chúng tôi không biết sự liên hệ giữa tiếng Arab và tiếng Ba Tư. Nhưng ảnh hưởng của Muslim vào xứ nầy cho thấy tiếng Arab đóng góp rất nhiều tạo thành mấy thế kỷ sáng chói của Muslim về khoa học, văn chương và triết học. Các danh tài kể không hết. Các danh tài nầy đã đặt nền móng cho văn minh tây phương ngày nay. Họ đã đem các con số (hiện dùng như 1,2,3..) từ Ấn Độ để gọi là số Arab thay cho số La Mã. Họ đã đưa ra mô hình trôn ốc, ảnh hưởng kiến trúc và sáng tạo kỹ thuật. Họ đã đặt nền móng cho y học Tây phương. Họ mở đầu kỷ nguyên bách khoa từ điển. Và ngạc nhiên, họ đã làm sống lại nền thần học của La Mã nhờ phương pháp luận của họ. Họ đã phục hồi giá trị cổ học Hy Lạp không để cho các triết gia thời ấy như Aristote bị bóp méo vào các mục đích tôn giao chính trị xấu xa. Thế giới Muslim lúc ấy sáng tươi trong khi Âu Châu vẫn ngủ trong đên tối Trung Cổ, trong bàn tay tôn giáo lac hậu, còn lâu mới tới thời Phục Hưng.

Omar Khayyam đóng góp vào vinh quan ấy. Ông ở trong tinh thần của chủ trương Sufism, đường hướng nhân bản và huyền nhiệm trong tôn giáo muslim. Sufism kỳ thậtt đã có từ thuở nào, trên cả các tôn giáo và triết lý cổ đại nhưng phát triển trong bối cảnh Muslim. Thi ca của khuynh hướng nầy, trong tinh lý, không khác với các vùng Ấn Hà và Á Châu. 

Trở về thi tâp Hư Vô, Ưng Quả có nói tập thơ kết tập duy nhất của Khayyam đã được dịch thành công qua tiếng Anh năm 1859 và tiếng Pháp năm 1867 nhưng không cho biết Hư Vô dịch từ ngôn ngữ nào. Ưng Quả cẩn thận lưu ý bản tiếng Pháp có vài chỗ phản nghĩa.

Hư Vô (hoàn tất 1936 tại Huế), xuất bản bởi Quê Hương, Hà Nội, in năm 1942.

Phan Khắc Khoan (1916-1998) cùng Phạm Huy Thông là hai người đầu tiên soạn kịch thơ. Tác giả nhiều tác phẩm nầy rất hoạt động trên văn đàn trước kháng chiến 1945 và sau đó ông đã tham gia kháng chiến.

Từ 1965 đến 1973, ông cũng bị bầm dập như một số nhà văn khác là bị tù 8 năm 4 tháng 13 ngày. Sau 30.4.75, ông vào Saigon, tiếp tục dịch thuật và trở ra Hà Nội vào năm cuối đời và chết ở đó 1998. Thơ Khayyam đã thấy trước tương lai của dịch giả chăng?

Chàng cúi nhìn trong cảnh xám đen

Phố phường nhà cửa lặng yên chen

Giữa vườn như những bông sen xám

Vờn nổi trong lòng những bóng đen.

*

Số mệnh gươm dài lìa sắc sắc

Xin đừng vội hái quả xinh tươi

Biết đâu trong trái ngon lành ấy

Thuốc độc bùa mê đã ủ rồi.

1936, Phan Khắc Khoan mới 20 tuổi, dịch thơ Khayyam tại nơi ông gọi là “một căn nhà êm lặng của dãy bộ Nam Triều, âm thầm và cố kính”. Ông nói đã gặp Omar Khayyam và mê say. Huế là nơi trọng yếu của chính quyền thuộc địa có Tòa Khâm và các cơ sở văn hóa Pháp, hy vọng từ đấy Phan Khắc Khoan đã gặp tác giả Ba Tư nầy trong thư viện Pháp. Nhưng chàng trẻ xứ Nghệ không vì tuổi tác mà không nhận chân vũ trụ quan và nhân sinh quan của Omar Khayyam.

Ở từ đâu tới ngươi không biết

Còn biết gì đâu đến nẽo đi

Thôi thì cứ uống và say mãi

Lý thuyết suông nhàm cũng dẹp đi.

*

Sướng thay cho đứa trẻ

Tắt thở lúc ra đời

Và may hơn thế may hơn thế

Kẻ chẳng sinh ra giữa lũ người.

Nhưng ở trong tù thì dịch gia thấm hiểu sự đời nhiều hơn.

Phần tôi kẻ viết bài nầy đọc đến đây thì tự khoái (không tự sướng nhé) đã viết: ta hối hận đã sống chung với lũ người tôn huyễn hoặc lên làm vua.

Thi tập Hư Vô (35 trang) chấm dứt với niềm đau hào hùng, làm liên tưởng đến Symphonie số 7 của Beethoven.

Và đây là mười mấy câu ”từ giả người đọc và đưa em sang ngang”:

Người yêu nay đã bỏ xa tôi rồi

Khi nàng còn mến yêu tôi

Tôi từ chối hết và coi rẻ tình.

Khi còn gần gũi người xinh

Khayyam mày hỡi như hình lẻ loi

Giờ đấy nàng đã bỏ ngươi

Để ngươi có thể ẩn nơi lòng nàng.

*

Đèn tắt, lòng tin rực rỡ hồng

Vừng đông chói lọi quá, vừng đông.

*

Trời kia Ngươi bẻ vui ta

Người xây thành giữa lòng ta với nàng.

Mùa xinh Ngươi xéo nát tan

Tay đà sắp chết, Ngươi bàng hoàng say.-

 **************************

Để đọc Hư Vô, xin mở link ở đây (download đọc dễ hơn).

==================================================

thiếu nữ Vĩnh Long trước 1975,
máy đuôi tôm chế biến từ máy bơm nước Kohler

===========================

.

Giáo hoàng Pio XII

 

Giáo Hoàng Pio XII, miễn cho được việc

A Calculating Coward * Giuliana Chamedes điểm sách The Pope at War, David I. Kertzer. Tôn Thất Tuệ dịch

Chưa được hai tháng từ khi Nazi sáp nhập Áo và từ khi hồng y Eugeno Pacelli được bầu làm Giáo Hoàng Pio XII, đã xẩy ra cuộc gặp gỡ đầu tiên giữa Vatican và Đức Quốc Xã. Ngày 11 tháng 05, 1939, tân giáo hoàng đã hội kiến với đại diện của Hitler. Kỳ lạ, người nầy không phải là đại sứ Đức tại Tòa Thánh mà là hoàng tử Philipp von Hessen, bạn thân của Hitler. Ông đã gia nhập Đức Quốc Xã từ lúc phôi thai cùa Nazi và hiện là con rể của vua Ý Đại Lợi Victor Emmanuel III; do đó, von Hessen là người đối thoại hữu quyền đáng kính. Giáo Hoàng nói thẳng trong cuộc mật đàm nầy rằng: Đức phải tôn trọng thỏa ước 1933 Reichskonkordat *, tái lập việc dạy đạo trong các trường học và hàn gắn sự chia rẻ giữa chính quyền và giáo hội. Nếu được vậy thì Ngài sẽ đưa ra một điều vô cùng đặc sắc đề đáp lại. Giáo Hoàng Pio XII đã nói với von Hessen: “Tôi tin rằng nếu sự hòa hiệp yên lành giữa chính quyền và giáo hội được tái lập, mọi người sẽ sung sướng đón nhận. Người Đức đã đoàn kết trong lòng yêu thương quê tổ. Một khi chúng ta có hòa bình, người TCG sẽ trung thành hơn bất cứ thành phần nào khác trong xã hội”.

Cuộc thương lượng mật nầy giữa giáo hoàng và hoàng tử Nazi hết sức thân thiện từ đầu chí cuối. Hoàng tử rất nhũng nhặn và Giáo hoàng, chính Ngài nói, nhiệt tình nhượng bộ trong mức độ lương tâm cho phép.

Chưa có gì cụ thể nhưng cuộc diện kiến nầy cho thấy Pio XII hy vọng sẽ mở một trang sử mới cho mối liên hệ Vatican và Đức.

Hủy bỏ kế hoạch lên án Nazi của vị tiền nhiệm, Pio XII tìm mọi cách duy trì ở hậu trường các mối liên hệ thân thiện với Đức bằng cách giữ im lặng trước hành vi Đức xâm chiếm nước Roman catholic số một là Ba Lan, và xúc tiến tiêu diệt Do Thái.

Khá ngạc nhiên, trong suốt cuộc chiến, Hitler và thủ hạ ca ngợi giáo hoàng là người không làm cản trở chương trình hành động của Đức. Tháng 8, 1939, Hitler nói rằng Giáo Hoàng cho ông hai ân phước, ngó lơ cho ông giải quyết vấn đề chủng tộc và lập trường chống cộng sản hăng say. Cuối tháng 3 năm 1944, một nhân viên cao cấp Đức đã chính thức gọi Giáo Hoàng là người cùng phe (partner). Ông nói: Một tuần bảy ngày thì sáu ngày giáo hoàng làm việc tận tâm cho Đức, còn một ngày Ngài nghỉ và cầu nguyện cho Liên Minh Tây Phương”.

Mong ước của Đức và ý định của Giáo Hoàng là hai việc khác nhau. Sự phân biệt nầy tác giả David Kertzer nhắc lại thường xuyên trong cuốn sách mà ông khổ công nghiên cứu và tường trình hay ho. Giáo hoàng không yêu thương gì Hitler mà chỉ có một mối lo là sự đàn áp (trong tiềm thể) giáo dân Roman catholic ở Âu Châu.

The Pope at War là cuốn sách đầu tiên dùng tài liệu văn khố mới bạch hóa về Thế Chiến Thứ 2. Nay thế giới (ngoại trừ số ít công sự viên thân tín) mới biết có nhiều cuộc mật đàm giữa von Hessen với Giáo Hoàng từ khi Ngài còn là Hồng Y Pacelli và cuộc họp đầu tiên với tư cách đại diện Chúa. Nhưng không thể tìm ra tuyển tập 12 cuốn các văn kiện tài liệu của Giáo Hoàng về Thế Chiến Hai; những thứ nầy đã cạo khỏi kho sử của Vatican.

Tuy xóa bỏ nhiều chứng tích, lần bạch hóa nầy có thể “cứu bồ” cho vở kịch Der Stellvertreter năm 1963 của Roft Huchhuth kết tội giáo hoàng Pio XII đã mặc thị ủng hộ sát hại người Do Thái. Vở kịch nầy được dịch qua tiếng Anh là The Deputy hay The Representative tương đương với tiếng Đức là người đại diện (của Chúa); được trình diễn nhiều nơi ở Âu Mỹ nhưng bị cấm ở Ý. Tác phẩm nầy đã chuyển thành phim.

Ngày nay sau 60 năm  trình diễn vở kich, The Pope at War vẫn chú mục vào vấn đề then chốt là sự dính líu của giáo hoàng trong các tội ác chiến tranh của Nazi. Cuộc mở cửa văn khố nầy còn cho thấy sự can thiệp chính trị quân sự của Vatican trên những địa bàn khác như Á Châu, Phi Châu.

Cuốn sách của Kertzer trình bày ba nhân vật trọng yếu: Hitler, Mussolini và Pio XII. Hitler, một kẻ thèm khát quyền năng và chống Do Thái hung hãn cuồng điên. Mussolini, đa ngôn, đa dâm và luôn ý thức sự yếu kém của chính mình và của Ý Đại Lợi. Pio XII, vệ binh nhiệt tình sống chết vì Chúa Ky Tô và đồng thời là một kẻ tính toán vô điều kiện, miễn là cho được việc mình muốn.

Mặc dù có mục tiêu xét lại “cuộc chiến Pio”, sách của Kertzer đi cùng đường với những tác giả chỉ trích, kết án Pacelli. Độc giả sẽ thấy một Pio XII bảo vệ giáo hội bằng cách hy sinh luân lý đạo đức; khi ôm Phe Trục vào lòng, Pio XII đã mất các điều kiện tư cách cần thiết để làm lãnh tụ tôn giáo.-

Xuất xứ đây 

Ghi chú của người dịch: * Reichskonkordat ký ngày 20.07.1933 giữa bộ trưởng Đức Von Papen và ngoại trưởng Vatican, hồng y Pacelli. Không ngăn cấm hoạt động tôn giáo nhưng các giám mục khi nhậm chức phải tuyên thệ trung thành với chính phủ Đức, giáo sĩ không được tham gia các đảng chính trị.

============================================================

Huế, 1968
==================================

 

 

Vũ Hữu Định .....

 

Vũ Hữu Định ơi, ngựa hí tiếng gì? 

Hoàng Lộc * 1997


Cuối năm 1972, trên đường về nguyên quán Quảng Nam, từ Biên Hoà – tôi có đọc ở tạp chí Văn một bài thơ của Vũ Hữu Định. Tôi nhớ nằm lòng câu kết của bài thơ:
nhớ mẹ thương em, ngựa hí tiếng gì?

Đọc câu thơ – thương con ngựa hí. Nhưng hí tiếng gì, chỉ thi sĩ biết?

Năm năm phương Nam - về tới quê, tôi đã ân ái thiệt tình với câu thơ ấy. Thi sĩ Nhâm Ngọ đây rồi - lớn hơn tôi một tuổi– chưa gặp mặt mà vẫn cứ…vi huynh!

Mùa thu năm 1973, trong một đêm đọc thơ do trường trung học Trần Quí Cáp tổ chức tại Hội An, tôi chính thức quen biết Vũ Hữu Định. Anh vừa đọc thơ, vừa hát – cùng một giai nhân – bài Còn Một Chút Gì Để Nhớ. Tiết mục do anh phụ trách rất duyên dáng, sinh động – giúp cho đêm thơ thành công. Bữa ăn khuya sau đó, tôi đã hỏi anh: Vũ Hữu Định ơi, ngựa hí tiếng gì? Anh cười đáp: Đợi đi - sẽ trả lời!

Trước Tết năm ấy, Vũ Hữu Định ghé tìm tôi ở trại Ức Trai, số 2 Thanh Sơn, Đà Nẵng với một mẫu bìa báo xuân. Anh nhờ tôi xin bộ chỉ huy đơn vị tôi in giúp 500 bìa báo, như một đóng góp nuôi trẻ bơ vơ mà anh hiện đang là … phó giám đốc! Cũng may, tôi đã lo xong việc này. Bữa giao bìa cho anh, tôi lại hỏi: Nói đi ! Ngựa hí tiếng gì? Anh vẫn cười: Chưa trả lời được - đợi đó !

Giữa năm 1974, tôi bận học một lớp chuyên môn ở Đà Lạt. Bỗng dưng tôi thấy Đà Lạt rất giống Pleiku của Vũ Hữu Định: cũng em má đỏ môi hồng, cũng buổi chiều nào cũng chiều mùa đông, cũng anh khách lạ đi lên đi xuống. Ấy mà tôi không thể bắt bài thơ Pleiku của anh nói giùm chuyện Đà Lạt của tôi! Tôi chiêm nghiệm ra một điều: em của thi sĩ là Em Pleiku nên mới có cái má màu đỏ, cái môi màu hồng của câu thơ ấy. Có khi đến giờ này, hễ nói đến Em Má Đỏ Môi Hồng– không thể không nghĩ tới Em Pleiku. Còn anh khách lạ phải chỉ là Vũ Hữu Định, mới biết các buổi chiều, mới đi lên đi xuống phố núi kia, đi năm phút trở về chốn cũ – cùng nỗi reo mừng chỉ trong lòng anh reo: may mà có em đời còn dễ thương !

Hèn chi hai lần tôi hỏi anh ngựa hí tiếng gì, anh chỉ bảo: đợi! Anh không trả lời như đã trả lời: Thử giang hồ để thấy chẳng ai phong ấn, rồi từ quan trở lại quê, nghe ngựa hí- sẽ biết ngựa hí tiếng gì!

Những lần gặp sau, tôi không còn hỏi anh câu hỏi cũ.

Ra tù cuối năm 1981, về lại Hội An, tôi mới hay tin Vũ Hữu Định qua đời. Anh với tôi, tình thân đủ để chào nhau, chửi nhau - cả để đọc thơ cho nhau nghe. Tình thân ấy còn cho tôi biết một chuyện tình đẹp của anh và được đọc bản thảo tập thơ Yêu Như Tình Đầu. Vậy mà từ năm 1982 đến 1993, tôi chưa lần nào đến viếng mộ anh! Có lẽ cái mặc cảm “đi chưa đủ đi - sống chưa sống đủ “ của tôi, khiến tôi thẹn ngượng cùng hương hồn người bạn cũ? Tôi đã hoài không biết ngựa hí tiếng gì?

Lúc tôi viết những dòng này, người ta gọi là Đêm Trời Tây – và Vũ Hữu Định đang nằm giữa ban ngày quê nhà. Tôi muốn đổi cùng anh mà không thể được rồi! Anh từng lang thang khốn đốn nơi ấy - để nằm xuống nơi ấy. Tôi từng như anh mà không được như anh. Anh cũng không thể từng như tôi để chạm mặt Đêm Trời Tây, những Đêm Trời Tây, tôi nghe ngựa hí. 

Tiếng ngựa Hồ trong truyền thuyết, hí vì gió bắc. Ngựa gì ở Đêm Trời Tây hí vì gió đông. Tôi nghe tiếng ngựa như anh đã từng nghe. Tôi biết ngựa hí tiếng gì như anh đã biết. Lẽ nào vì anh có tuổi Nhâm Ngọ mà nghe tiếng ngựa giỏi hơn tôi???

Đọc tập thơ, bè bạn in vì anh, khi tôi rõ ra ngựa đã hí tiếng gì! Thơ anh dung dị đến vậy, vẫn có câu phải đọc hơn hai mươi năm mới thấm. Anh đã là thi sĩ từ những câu thơ ấy.

==========================

Em Pleiku môi đỏ má hồng

=================

Thanh Hóa

 

Mộ bia Lê Lợi

Thanh Hóa có một không hai

La Province de Thanh-Hóa * H. Le Breton, Hà Nội 1924

Tôn Thất Tuệ trích dịch

Lịch sử cho thấy rằng Thanh Hóa đúng ra phải là một phần bộ của Bắc Kỳ và làm gạch nối giữa Bắc Kỳ và Trung Kỳ (An Nam). Thanh Hóa sẽ giúp chúng ta hiểu dễ dàng về Huế. Và rộng hơn, muốn hiểu lịch sử Đại Việt thì phải hiểu lịch sử của Thanh Hóa.

I.- Khu vực và danh xưng

Danh hiệu đầu tiên có từ thời Hồng Bàng là Bộ Cửu Chân.

Bộ nầy gồm phần phía bắc của Trung Kỳ  (Thanh Nghệ Tịnh) và Ninh Bình. Lý Bôn đặt tên lại là Ái Châu. Mãi đến thời Đinh Bộ Lĩnh mới có danh xưng Thanh Hoa; tuy vậy Thanh Hoa chỉ gồm một phần của tỉnh Thanh Hóa tân thời. Cuối đời Trần, Bộ Thanh Hoa đổi thành Trấn Thanh Đô. Khu vực hành chánh nầy gồm Thanh Hoa Ngoại (Ninh Bình tân thời) và Thanh Hoa Nội (là Thanh Hóa tân thời). Thời Hồng Đức (Lê Thánh Tôn) Thanh Hoa chia thành mười ba xứ gồm cả Ninh Bình. Thời Gia Long, Thanh Hoa Ngoại gọi là Thanh Bình, rồi đến thời Minh Mạng thành Ninh Bình.

Vua Minh Mạng chia Đại Việt thành ba tiểu vương địa: Bắc Kỳ, Trung Kỳ và Nam Kỳ. Vua ấn định biên giới Trung / Bắc Kỳ là dãy núi phía bắc Thanh Hoa, do đó tỉnh nầy trong hệ thống cai trị của Trung Kỳ và đưa Ninh Bình ra Bắc. Đến thời Thiệu Trị tên tỉnh nầy là Thanh Hóa, tránh chữ Hoa phạm húy Hoàng Thái Hậu.

II.- Các địa danh

1.- Làng Cổ Lủng (Châu Quan Hóa) là nơi Nguyễn Kim chỉnh đốn quân ngũ, tập trung lực lượng để chống với nhà Mạc.

2.- Làng Quý Hương (phủ Hà Trung), chánh quán của dòng họ Nguyễn. Nơi đấy có phần mộ của Nguyễn Kim. Tương truyền Nguyễn Kim được mai táng bởi Hổ Thần và Trời trong một khu rừng cấm không ai biết. Một truyền thuyết khác nói rằng khi hòm được hạ huyệt thì con rồng ngậm miệng, tức thì nổi lên giông tố hung hãn, những thứ phụ trợ mai táng đều bay mất, người người bỏ chạy. Khi gió êm trở lui xem thì thấy toàn vùng cỏ xanh um dày đặc, không biết hòm chôn ở đâu. Tuy vậy hiện có lăng tẩm của ông, hai lớp thành vôi cao với những tháp canh dựng đứng, có một cái hồ rộng phía trước với cầu bắc qua; trông giống như một thành trì.

3.- Làng Thần Phù. Cho đến thời Hậu Lê, Thần Phù là một hải cảng quan trọng nhưng ngày nay (1924) vì cát bồi chiếm mặt biển Thần Phù chỉ là một giang cảng. Đường đi từ Giao Chỉ (Bắc Kỳ) đến Cửu Chân rất nguy hiểm nên Mã Viện cho đục đường hầm xuyên Nga Sơn, lấy đá đắp đập chống hải triều, và đắp vững chỗ ra vào đường hầm. Do việc phá đá, núi nầy có tên mới là Tạc Sơn và hải cảng tên Tạc Khẩu.

Tiếp theo, Mã Viện cho đào nhiều kênh để giao thông giữa Giao Chỉ và Cửu Chân cùng Phố Dương (Phố Dương mang những tên: Nhựt Nam, Hàm Hoan, Cửu Đức, Hoàn Châu về sau chính là Nghệ An tân thời). Nhiều văn gia đã ca ngợi cảnh đẹp của Thần Phù. Nguyễn Chung Ngạn (đời Trần), Nguyễn Trãi (Hậu Lê) và vua Lê Thánh Tông.

4) Núi Ốc-Sơn (Phủ Hà-Trung): Năm 208 trước JC, Triệu Đà tiến quân vào Cửu Chân để truy kích An Dương Vương, đóng quân ở Ốc Sơn, cố thủ vững chắc. 1020, Lý Thái Tổ cầm quân đánh Chàm ở Quảng Bình, được thần núi Ốc báo mộng sẽ giúp sức thắng trận. Thắng cuộc, vua Lê cho xây đền Long Cảm trên núi để thờ thần hộ mệnh của Giao Chỉ. Hơn hai trăm năm sau, 1252, thần Núi Ốc đã báo mộng vua Trần Thái Tôn sẽ được trợ giúp mà thắng Chàm; nhờ cuộc viễn chinh nầy, vua đã biến các dân tộc phương nam thành các chư hầu.

5.- Thành Hồ, phủ Quảng Hóa. phụ chính Lê Quý Ly cho xây năm 1397 và gọi kinh thành mới nầy là Tây Đô, đối nghịch với Đông Đô (Thăng Long, Hà Nội). Tây Đô được bao quanh bởi một thành đất dài 20 cây số gọi là La Thành và chính là tên của thành ngoài của thành trì Đại La mà Cao Biền xây thế kỷ thứ 9 trên bờ sông Tô Lịch. Tường trong Thành Hồ xây bởi những tản đá vôi lớn trông như đá hoa cương. Thành trổ bốn cửa chính, cửa xây hình vòm tròn. Riêng của hướng Đông có đến ba vòm cung. Lê Lợi gọi kinh đô nầy là Tây Kinh và gọi kinh đô Bắc Hà là Đông Kinh. Người Pháp đã theo cách đọc mà lập tự Tonkin để gọi xứ Bắc Kỳ.

6.- Làng Phù Điền, là nơi có đền Thờ Bà Triệu. Nữ lưu sinh tại làng Trung Sơn (huyện Nông Cống). Trong giai đoạn lịch sử hổn loạn của Tàu, thời Tam Quốc (thế kỷ thứ 3), bà đã cùng dân chúng Cửu Chân chống lại độc ác tàn bạo của triều Ngô (một trong ba xứ tranh hùng). Cuộc nổi dậy gây tổn thương trầm trọng cho Ngô trào và làm người Tàu kinh hãi. Nỗi kinh hãi nầy được ghi lại trong vài bài thơ. Rõ ràng nhất là hai câu Hán văn: Hoành quang anh hổ dị / Đối diện Bà Vương nan. – Đưa tay bắt cọp dễ / đối trị Bà Vương khó. (Sử Tàu gọi bà là Lệ Hải Bà Vương).

Sầm Sơn, đá chồng

7.- Làng Trình Hà. Làng nầy xưa kia là thành trì của Triệu Đà. Trên một mô đất lớn có đền thờ Triệu Quang Phục, người xưng là hậu duệ của Triệu Đà. Triệu Quang Phục đã phụ tá Lý Bôn chống lại thái thú Tiêu Tư thuộc nhà Lương và thành lập nhà Tiền Lý và đổi quốc hiệu Nam Việt thành Vạn Xuân. Khi Lý Bôn chết, Triệu Quang Phục lên ngôi hiệu Triệu Việt Vương, dân chúng thì gọi là Gia Trạch Vương. Con của Lý Bôn là Lý Phật Tử chiếm lại ngôi vua của cha, hạ sát Triệu Quang Phục tại cửa sông Triệu Môn, một chi lưu phía Nam của Sông Mã.

8.- Núi Kim Sơn (phủ Quảng Hóa) có nhiều hang động khoét sâu trong núi cho dân trốn quân Mông Cổ truy lùng. Cạnh đó có làng Sóc Sơn, chánh quán của Trịnh Kiểm; nơi đấy, Trịnh Kiểm đã giao chiến với Mạc Kính Điển. Kính Điển thua, đem quân ngược dòng Đại La Giang (Sông Mã) để trốn thoát năm 1555.

9.- An Trường là nơi Lê Lợi xây thành trì đầu tiên. Trịnh Kiểm lập kinh đô ở đấy cho triều Lê (vua Lê Trang Tông) đóng đô nhà Lê ở đây. Từ khi họ Mạc tiếm quyền, An Trường mới là chỗ vua ở chứ không phải Hà Nội. Về sau Tây Sơn đã phá hủy.

10.- Lam Sơn. Lê Lợi sinh ở đấy năm thứ 9 niên hiệu Xương Phù của Trần Đế Hiệu. Trên núi Du Sơn có Vinh Lăng, là lăng miếu Lê Lợi. Nguyễn Trãi là tác gia lời ghi trên bia đá tả công trạng của vị anh hùng nầy.

11.- Làng Trường Xuân.  Trường Xuân nằm trên đất xưa kia là kinh đô của Lê Ngọc (thế kỷ thứ 7). Dưới triều nhà Tùy, Lê Ngọc là tổng quản Ái Châu trước khi làm quan đô hộ Giao Chỉ. Khi nhà Tùy sụp đổ, Lê Ngọc tự tôn làm hoàng đế trị vì 8 năm, chết chôn tại chỗ. Lê Ngọc gốc huyện Đông Cương thuộc Ái Châu hay Cửu Chân.

12.- Kỳ Lâm Sơn hay Mật Sơn. Dưới chân núi là làng Điển Thụy, chánh quán của Lê Hoàn, người sáng lập nhà Tiền Lê. Lê Hoàn gốc Ái Châu và làm con nuôi của án sát tỉnh nầy. Nhưng có thuyết cho rằng ông sinh ở làng Ninh Thái, huyện Thanh Liêm tỉnh Hà Nam. Mật Sơn có đền thờ vua Lê Thần Tông với tượng của vua và sáu bà vợ, gồm một bà người Hòa Lan.

13.- Làng Bố Vệ. Trước kia đền thờ và lăng tẩm Lê Kính Tông và Lê An Tông đặt tại Lam Sơn; vua Minh Mạng cho dời về Bố Vệ (1924 – là Kiều Đại hay Cầu Bố).

14.- Ngọc-Úc, Phủ Tĩnh Gia, trước kia là Huyện Ngọc Sơn. Nơi đây có đền thờ bà Ngọc Công Chúa và bà Ngọc Khê. Còn có giếng Tiên Ngọc hay Ngọc Tĩnh trong truyền thuyết Trọng Thủy Mỵ Châu.

Thành Hồ

III.- Thanh Hóa, chiến trường giao tranh ác liệt

Xứ Thanh là thành trì cuối cùng của các triều đại bị vây khổn của những kẻ tiếm quyền. Nhưng những cánh đồng, những góc núi, những ngánh sông của Thanh Hoa chứng kiến những trận đánh quyết định chấm dứt đô hộ Tàu phía bắc và các uy hiếp từ vương quốc Chàm phía nam.

1.- Tương tranh giữa các triều vua. Tại miền Nam Thanh Hoa là Phủ Tĩnh Gia, Triệu Đà đã tiêu diệt quân đội của An Dương Vương (208 trước JC). Đến thế kỷ thứ 6, Triệu Quang Phục tiếm quyền triều Tiền Lý lên làm vua, khi Lý Bôn chết. Tiếp theo con Lý Bôn là Lý Phật Tử đánh đuổi Triệu Quang Phục. Vua Triệu trốn trong tỉnh và lúc cố vượt thoát lên thượng lưu Sông Mã đã bị hạ sát tại cửa sông Triệu Môn, một chi lưu của Sông Mã.

Thanh Hoa cũng là chiến trường giữa các phe phò Lê và phò Mạc, từ đó xuất hiện những nhân vật Lê Cập Đệ, Nguyễn Kim, Trịnh Kiểm.

Năm thứ bảy triều vua Duệ Tông (1771), anh em Tây Sơn nổi loạn và chiếm đất của vua Lê và Chúa Nguyễn. Mở đầu, quân của Nguyễn Huệ bị chận đứng bởi quân nhà Lê của Lê Trung Nghĩa, không thể vượt đèo Hoàng Mai để vào chiếm Thanh Hoa. Nhưng tiếp đến Lê Trung Nghĩa thất trận ở bãi Vệt, từ đó Tây Sơn không gặp trở lực. Tây Sơn phá hủy Thanh Hoa, đập phá các đền thờ, tịch thu chuông chùa để đúc tiền. Có nghi án Tây Sơn đã triệt hạ Tây Đô (Thành Hồ).

2.- Đánh đuổi giặc Tàu. Trong thời tao loạn Tam Quốc của Tàu, thế kỷ thứ 3, Nam Việt thuộc quyền thống trị của Triều Ngô đóng đô ở Nam Kinh. Nữ lưu Triệu Ẩu cùng anh là Triệu Quốc Đạt và các thuộc tướng Vương Thiện, Lãnh Long, Bào Thúc, Tôn Thân, đã phất cờ khởi nghĩa ở Cửu Chân. Tuy với tuổi hai mươi, Triệu Ẩu đã thắng rất nhiều trận đánh quan trọng làm Tàu run sợ. Nhưng ba năm sau bà thất trận trước viện binh của Lục Dận.

Bên Tàu, năm 612, nhà Tùy bị Lương Tiên tiếm ngôi và ở trong tình trạng vô chủ. Lợi dụng tình thế, quan đô hộ Giao Chỉ là Lê Ngọc, biến Giao Chỉ thành một vương quốc độc lập, đặt kinh đô ở Cửu Chân (Thanh Hoa). Ông chia xứ sở cho anh em và con. Con trai trưởng Ích Tri làm tổng đốc Cửu Chân; hai con trai Trung Quốc và Tả Quốc cùng con gái tên Trưng Liệt nắm giữ binh quyền ở Đông Kinh (Bắc Kỳ). Trong tám năm trị vì (612-619), ba năm cuối Lê Ngọc phải lo chống chọi với Tàu. Vua sáng lập nhà Đường đã đưa quân qua đàn áp. Lê Ngọc không thể giữ Bắc Hà, rút về Thanh Hoa, đánh nhau với quân Tàu giành từng tất đất. Cuối cùng Lê Ngọc phải tử trận.

Thế kỷ 13, Thanh Hoa bị Mông Cổ xâm chiếm nhưng nhà Trần đã điều động mọi lực lượng đuổi Bắc xâm khỏi Đại Việt. Trần Thánh Tông và gia quyến rút về Thanh Hoa để huấn luyện binh lính. Lần Bắc thuộc cuối cùng là từ nhà Minh.

Trấn Thanh Đô thường là chiến trường giữa Đại Việt và Tàu. Hồ Quý Ly đã tiếm ngôi vua Trần; con cháu nhà Trần qua Tàu xin cứu viện. Trương Phụ và Mộc Thành đánh bại quân Hồ ở Thăng Long. Vua quan nhà Hồ trốn thoát vào Thanh Hoa cầm cự ở Tây Đô nhưng bại trận ở cửa Sông Mã bèn rút lui đến Hà Tịnh trước khi bị bắt làm tù binh. Trương Phụ và Mộc Thành thiết lập nền đô hộ nhưng không bao giờ ngồi yên với các sự kháng cự từ Thanh Hoa. Oai hùng nhất là Lê Lợi, chấm dứt sự sách nhiễu quan lại Tàu và thành lập triều Hậu Lê.

tượng vua Lê Thần Tông

3.- Ngăn chận vương quốc Chàm

Từ những năm đầu trong lịch sử, các nhóm hải khấu từ vương quốc Qua Oa (Phi Luật Tân) đã vào các vùng phía Nam Hoành Sơn (Hà Tĩnh) thành lập những vương triều mà sử ký Đại Việt và Tàu gọi là Chân Lạp, Lâm Ấp hay Chiêm Thành. Sử gia có thói quen gom chung vào vương quốc Chàm và dân cư gọi là người Chàm. Sử Đại Việt xem người Chàm là thảo khấu sẵn sàng xâm chiếm lâng bang, mặc dầu đã bị đẩy lui mãnh liệt bởi các thái thú Giao Chỉ và các triều đình Đại Việt. Trong thời gian dân tộc Giao Chỉ bị đô hộ của nhà Tống, năm 431 vua Lâm Ấp tên Phạm Dương Mai đã dùng quân thủy và bộ tấn công Nhựt Nam (Nghệ An) và Cửu Chân (Thanh Hoa) và bị đẩy lui bởi Đàn Hòa Chi, thứ sử Giao Chỉ. Trong thời cai trị của nhà Đường, năm 767, thảo khấu từ vương quốc Qua Oa đến quấy phá Châu Hoan (Nghệ An) và Châu Ái (Thanh Hoa) nhưng phải giải tán trước sức mạnh của kinh lược sứ Trương Bá Nghi. Bốn mươi năm sau, chúng trở lai chiếm hai châu Hoan và Ái nhưng đô hộ sứ Trương Châu đã đuổi khỏi biên giới.

Bước vào thế kỷ thứ 10, Đại Việt đã có các triều đại quốc gia, triều đầu tiên thành lập bởi Ngô Quyền, gốc Thanh Hoa, người Chàm cũng gây hấn. Năm thứ 10 niên hiệu Thái Bình triều Đinh Bộ Lĩnh, một hạm đội Chàm đến hải cảng Thần Phù để chiếm Hoa Lư, Thanh Hoa và Bắc Hà. Nhưng một trận bảo đã xô thuyền Chàm đập vào các mốc đá của Nga Sơn. Số ít sống sót tìm cách trốn chạy.

Bước qua nhà Trần, người Chàm mới thực sự đủ sức gây nguy hiểm cho nền độc lập của Đại Việt. Nhưng Đại Việt đã thoát nạn nhờ công sức của một anh hùng gốc Thanh Hoa, đó là Trần Khắt Chân.

Khi các đại thần tôn Trần Nghệ Tông lên ngôi, hoàng thái hậu – vì không đạt ý muốn cho cháu nội của Trần Minh Tông làm vua – đã trốn qua phe Chàm. Việc nầy đã gây nhiều khốn khổ cho Đại Việt. Bà thúc dục vua Chàm chiếm nước Việt. Quân Chàm đã cướp phá Bắc Hà và Thăng Long, sau khi dày xéo Thanh Hoa, lấy rất nhiều của cải và bắt nhiều người làm nô lệ.

Nghệ Tông thoái vị giao ngôi báu cho em là Duệ Tông. Duệ Tông muốn trừ khử người Chàm để trả thù, trong lúc quần thần tâu rằng Đại Việt thiếu lính và thiếu tiền không thể đối đầu với Chàm. Tuy vậy, tân vương thân chinh đánh Đồ Bàn và bị hạ sát trong trận năm 1376. Người em tên Húc bị bắt làm tù binh đã đầu hàng và được làm rể vua Chàm.

Tình hình quân sự đã nẩy sinh một Lê Quý Ly. Trước tiên, ông đã đánh bại hải quân và lục quân Chàm. Nhờ những chiến công ấy ông trở nên một người có quyền lực trong triều Trần. Khi đã đủ mạnh ông nghĩ đến chuyện tiếm ngai vàng. Đó cũng là lúc tranh chấp giữa hai phe ủng hộ vua và ủng hộ Lê Quý Ly. Do đó tiềm lực quốc gia thay vì dùng để đánh bại quân Chàm đã trở nên phân tán và yếu dần vì cuộc tranh chấp nội bộ nầy.

Người Chàm lợi dụng cơ hội vô chủ nầy không ngừng uy hiếp Đại Việt. Lịch sử trong thời Đế Hiện, kế vị Duệ Tông, chỉ là một chuổi dài các lần Chàm xâm chiếm. Thanh Hoa đã bị chiếm vào năm thứ hai và thứ tư niên hiệu Xương Phù của Đế Hiện (1377 và 1380). Năm nầy Chàm đã làm chủ Bắc Hà. Chế Bồng Nga đã đưa em Duệ Tông tên Húc lên ngôi vua đóng đô ở Thanh Hoa, sử ký gọi là Ngự Cầu Vương, cũng là rể của vua Chàm. Năm thứ sáu niên hiệu Xương Phù, Chàm trở lui tái chiếm Thanh Hoa.

Lê Quý Ly xuất quân và thắng nhiều trận. Danh tiếng nhất là thủy chiến thành công ở cửa sông Ngu Giang, một chi lưu của Sông Mã. Năm thứ bảy Xương Phù, Nguyễn Đa Phương kịch chiến hạm đội Chàm buộc chúng phải thối lui (1383). Qua năm thứ hai niên hiệu Quảng Thái của Thuận Tông (1389), Chàm tái chiếm Nghệ An và Thanh Hoa. Lê Quý Ly và Nguyễn Đa Phương nghênh chiến và thất trận.

Như vậy, Đại Việt hầu như sẽ phải khuất phục Chàm. Nhưng may có một vị anh hùng, xuất thân từ Thanh Hoa đã quật vào số mệnh của Chàm những thảm bại làm cho Chàm nghĩ rằng xâm chiếm Đại Việt là điều không nên làm để gánh thất bại.

Khi nghe tin Lê Quý Ly và Nguyễn Đa Phương thất trận, thượng hoàng Nghệ Tôn cho vời Lê Khắt Chân vào triều, giao cho ông sứ mệnh lo an nguy của triều đình và đánh đuổi quân Chàm. Thực Lục có ghi rằng sau khi nhận lệnh, Trần Khắt Chân khóc từ biệt; Nghệ Tông cũng khóc theo. Điều nầy chứng tỏ Đại Việt đang lâm nguy trầm trọng. Trần Khắt Chân mất một năm chỉnh đốn lục quân và thành lập một hạm đội đủ sức chống trả thủy quân Chàm.

Năm thứ 3 niên hiệu Quảng Thái (1390), Chế Bồng Nga đem hạm đội Chàm vào bờ biển Bắc Hà. Một ngoại thích vua Thuận Tôn là Nguyễn Điệu làm phản năm rồi, điều khiển một cánh quân của hạm đội địch nầy.

Mặt khác, có ông quan Chàm phạm lỗi sợ bị tội chết xin Đại Việt cho ẩn náu. Người nầy tên Ba Lậu Khê. Khi thủy quân Chàm đến cửa Hải Triều, tỉnh Hưng Yên, Trần Khắt Chân cầm quân đối phó. Ba Lậu Khê cho biết thuyền màu lục là thuyền của Chế Bồng Nga. Do đó lính Đại Việt nhắm vào mà bắn. Chế Bồng Nga tử thương. Quân Chàm giành đường chạy thoát.

Nguyễn Điệu cắt đầu Chế Bồng Nga dâng Trần Khắt Chân xin tha tội phản quốc. Nhưng Trần Khắt Chân không chịu và ra lệnh xử trảm ngay. Trần Khắt Chân đem đầu vua Chàm trình Nghệ Tôn. Thượng hoàng nói: ta và Chế Bồng Nga đánh nhau đã lâu; nay mới thấy nhau. Nhờ chiến công nầy, Trần Khắt Chân có nhiều ảnh hưởng trong triều và làm lu mờ Lê Quý Ly. Do đó Lê Quý Ly đã cho người ám sát ông ở Đôn Sơn, gần Tây Đô.Từ nay, hai nước có đánh nhau các trận nhỏ khi thắng khi thua, chỉ xẩy ra ở miền Trung. Đến cuối triều Lê, Đại Việt đã chiếm đất Chàm đến Quảng Nam. Các Chúa Nguyễn Đàng Trong đã làm cho vương quốc Chàm suy vong và tận diệt. Người Chàm chỉ sống chung trong các thôn xóm nhỏ miền Nam Đại Việt.

Không có gì là hư vọng khi nói rằng muốn biết rõ lịch sử Đại Việt thì phải biết rõ lịch sử của Thanh Hóa. Bởi lẽ xuất phát từ đây có những bậc anh hùng sáng chói của xứ sở An Nam. Thanh Hóa đã cung cấp các vị sáng lập các triều đại rực rỡ nhất (trừ nhà Trần) cũng như những kẻ tiếm quyền (trừ nhà Mạc). Thanh Hóa là thành trì cuối cùng của những triều đại bị xua đuổi và cũng là diễn trường của những thiên anh hùng ca vĩ đại nhất của lịch sử Đại Việt. Chính tại Thanh Hóa, nhà Trần đã chỉnh đốn quân ngũ, tập trung các lực lượng để đuổi quân Mông Cổ ra khỏi biên thùy. Cũng từ Thanh Hóa xuất thân vị anh hùng đưa dân tộc khỏi ách nô lệ của Tàu, đó là Lê Lợi uy vang. Một đứa con khác là Trần Khắt Chân đã đưa xứ sở ra khỏi cơn ác mộng bị xâm chiếm bởi người Chàm. Thanh Hóa còn giữ nhục thể của Nguyễn Kim, tổ phụ của các vua đương thời và các Chúa Nguyễn. Con cháu Nguyễn Kim đã lợi dụng cuộc hưu chiến 100 năm giữa Nam Bắc để mở rộng lãnh thổ đến Vịnh Xiêm La. Khi Nguyễn Hoàng đi Thuận Hóa, một số rất đông sĩ phu, quan lại gốc Thanh Hóa đã đi theo Chúa; những người nầy và con cháu đã giúp các chúa xây dựng Đàng Trong thành một quốc gia phú cường.

Nguyễn Ánh trong lúc lưu trú tại Thái Lan đã cho soạn “ Vọng Các Công Thần Lục”, liệt kê các công thần đã hy sinh để thờ cúng. Công thần được chia thành ba cấp:

1. Khai quốc công thần (4 vị)

2. Trung hưng công thần (263 vị)

3. Trung tiết công thần (115 vị).

Thanh Hoa đã chiếm ba chỗ trong bốn chỗ của cấp khai quốc: Đào Duy Từ, Nguyễn Hữu Dật và Nguyễn Hữu Tấn. Nguyễn Ánh đã lấy lại giang sơn các tiên chúa trao phó, lên ngôi vua, đặt kinh đô ở Huế. Địa điểm mới nầy không thể xóa mờ bốn thế kỷ (15 đến cuối 18) lịch sử của Tây Kinh, là phủ của Chúa Trịnh và An Trường, vương cung của các vua Lê. Hai thủ phủ nầy đều ở Thanh Hóa, quan yếu hơn cả Thăng Long và Đông Kinh (Bắc Thành). Mà dù để ở ngoài Bắc hay Thanh Hóa, các thủ phủ nầy đều được “chiếm ngụ” bởi vua Lê và chúa Trịnh, cả hai đều xuất phát từ Cửu Chân. 

Nằm ở trang đầu của bất cứ cuốn sử nào của Đại Việt phải là tỉnh Thanh Hóa, gồm cả tiểu sử của các nhân vật lừng danh. Tóm lại, Thanh Hóa là kho xá lợi, nơi tồn trữ thánh tích (nói theo danh từ tôn giáo).

[Chapitre cinquième:  La Province de Thanh Hóa dans l'histoire du Đại Việt, page 21 - 47] --- La Province de Thanh-Hoa, Hanoi 1924

H. le Breton. 1924. Imprimerie Kim-Đức-Giang Hanoi

Putin tính sai

 

    Tân binh Nga nhập ngũ

Putin sai nước cờ

Putin’s Miscalculation * Fred Kaplan điểm sách Putin’s war, Mark Galeotti * New York Reviews of Books, Feb 9,2023. Tôn Thất Tuệ dịch

Gần cả năm nay, ngàn vạn lần được nhắc tới là sự ngạc nhiên bất thường về Ukraine. Chiến cuộc không chấm dứt trong vài tuần hay vài ngày với sự đầu hàng vô điều kiện của Ukraine, tuy tình báo số một, CIA, đã tiên liệu như vậy và chuẩn bị phi cơ cho Zelensky “đi công tác quốc ngoại”. Nhưng giới học thuật đặt vấn đề cách khác.

Lý do cù cưa đến nay phải chăng vì sức mạnh của Ukraine hay là tình trạng tồi tệ của Nga về mọi phương diện. Không nhất quyết về phía nào, học thuật nghiêng nhiều về lý do là sự thoái hóa của Nga về chính địa, và riêng về quân sự.

Mark Galeotti, được xem là chuyên gia danh tiếng về quân sự Nga, phân tích sâu xa hơn lời giải thích của Nato về các nhược điểm quân sự Nga.

Học giả Anh quốc nầy “nhìn thấp” hơn các nhà chiến lược Âu Mỹ. Moscou đã trang bị vũ khí quá nhiều cho các binh chủng hành quân, nhưng chú ý rất ít, bỏ tiền rất ít về những thứ cho là tầm thường, rất “thế tục” đó là tiếp vận. Thiếu phụ tùng thay thế, thực phẩm, nước uống và xe vận tải chuyên chở những thứ nầy. Do đó đường tiếp tế bị tê liệt và tiền tuyến tê liệt theo. Sĩ quan trung cấp được huấn luyện theo lối ôn tập, lập lui lập tới bài cũ, không học gì thêm, học tập chính trị là chính, ngõ hầu tránh những phản loạn trong hàng quân. Cũng trong phần thế tục, lính quân dịch ăn uống không đầy đủ, doanh trại hư nát, lương thấp, những kẻ bảo vệ quê hương nầy không đủ sức xâm chiếm thành công các nước khác.

[Đến đây độc giả sẽ nhớ đến công trạng của hàng hải thương thuyền Mỹ trong thế chiến thứ hai. Tàu buôn bị đánh chìm nhiều hơn tàu chiến; tàu buôn chở súng đạn, xe vận tải, thiết giáp, lương thực. Ngày nay HK chỉ làm chủ 6% hàng hải thương thuyền thế giới, Tàu chiếm 43% sở hữu và Tàu có 63% hải vận, dùng tàu của mình và của người khác. Đó là sức mạnh thực sự của Bắc Kinh về quân sự. Các chiến lược gia tự hỏi nếu lâm chiến thì HK lấy gì mà chuyên chở trên biển. Phi cơ vận tải không đủ sức thay thế tàu thủy. Giới quân sự cho rằng xe vận tại như GMC xưa quan trọng ít nhất ngang bằng với thiết vận xa] Người dịch chú giải.

Trở về Ukraine, không kể tin tình báo tối mật, giới bình dân, báo chí, chỉ nghĩ Putin nhắm đến việc chiếm hết Donbas. Những vũ khí sẵn sàng đem dùng, việc tập trung lực lượng ở biên giới, những thành phần ly khai, và thành phần thân Nga tại chỗ…  đủ để cho Putin thành công. Nhưng nào ngờ, Putin muốn chiếm cả nước Ukraine, cộng hòa XHCN nghĩa lớn nhất trong liên bang Liên Xô xưa,  có 40 triệu dân. Những gì Putin hiện có không giúp ông thôn tính Ukraine dễ dàng, huống hồ nhai sống trong một tuần.

Học giả Galeotti mổ xẻ sự lượng định sai lạc của Putin về sức mạnh quân sự Nga. Năm 1991, khi Liên Sô sụp đổ thì Hồng Quân cũng sập đổ theo. Theo đó, nước Nga mới trên thực tế không có một quân đội theo nghĩa thông thường. Năm 2000, khi Putin lên cầm quyền kế nghiệp Yelsin, quốc gia và quân đội vẫn còn mê mệt, uể oải, ê ẩm của thời sau chiến tranh lạnh; có nghĩa thiếu sức hoạt động.  Trong 15 năm tiếp theo, nền kinh tế được bơm nhiều tiền nhờ dầu hỏa và có cải tổ thương nghiệp; các tướng lãnh chỉ huy được thăng cấp không theo thủ tục chính thống đã biến quân đội thành một lực lượng chiến đấu “đủ sức gây chiến và chiến thắng bất luận tranh chấp nào”.

Nhưng tầm mức các cuộc chiến mà Nga đã thắng rất hạn hẹp, không phức tạp về chiến thuật và không gặp sức kháng cự mãnh liệt nào như ở Ukraine. Những chiến thắng xưa không dễ gì có với tối thiểu thiệt hại nhân mạng và vật lực.

Chiến tranh đầu tiên của Putin, và cũng là thử thách đầu tiên, là Chechnya, một cộng hòa ly khai. Thật sự, cuộc chiến đã bắt đầu 1994, thời Yelsin, cuộc chiến mà Yelsin được tướng lãnh bảo đảm rằng bọn phản loạn sẽ phải quỳ gối trong vòng hai giờ khi chỉ một trung đoàn nhảy dù duy nhất ra tay.

Nhưng chiến dịch tấn công trở thành thảm bại, vì sĩ quan thiếu huấn luyện, binh sĩ trả lương ít, không tiếp vận. Yelsin cho tăng cường thả bom và pháo kích cũng không đi đến đâu.

Trong bài diễn văn nhậm chức, Putin thệ nguyện sẽ tái lập Nga thành một quốc gia vĩ đại, đầy quyền năng và uy lực và hứa sẽ thu dụng nhiều nhà cải cách mọi lãnh vực. Những nhà cải cách nầy theo lệnh của ông đã bao vây có phương pháp thủ đô Grozny, dập tắt hỏa lực địch và nhất là không di chuyển xa các đường tiếp vận. Trong nước Putin đã kiểm soát hoàn toàn truyền thông tự do đại chúng và trình bày cuộc chiến theo ý muốn của chính phủ. Thành công như một chiến thắng quân sự nhưng thực tế Chechnya ngưng chiến vì được Putin cho quy chế tự trị rộng rãi nhất chưa từng có trong hai thế kỷ.

Năm 2008, chính quyền thân Tây phương của Georgia chuyển quân đến khu vực South Ossetia trong tay thành phần ly khai do Nga điều khiển. Đó là dịp tốt cho Putin lưu ý rằng mặc dù Liên Xô đã tan rã, Georgia vẫn ở trong vòng ảnh hưởng của Nga. Putin điều động không lực và lục quân đông gấp đôi lực lượng của Georgia, cộng với hậu thuẩn của khối ly khai thân Nga tại chỗ. Nhưng lính Nga vẫn thường xuyên bị phục kích; hơn ¼ thiết giáp của Nga bị bắn hạ trước khi đến South Ossetia; số đến được thì bị tiêu diệt bởi vũ khí thô lậu đơn giản vì xe không được bọc sắt đầy đủ. Ngoài ra lực lượng Nga còn bị trục trặc kỹ thuật, như bom không nổ, liên lạc thông tin bị gián đoạn. Bi hài là có lần một tướng lãnh cao cấp phải mượn điện thoại vệ tinh của một ký giả để ra lệnh thuộc cấp hành quân thế nầy thế kia.

Nga thắng cuộc trong vòng năm ngày; dễ hiểu vì bất quân bình lực lượng. Nhưng bài học cho Putin là đáng lẽ Nga chiến thắng dễ dàng hơn và khỏi thiệt hại không cần thiết.

Sau kinh nghiệm nầy, Putin phải cải tổ quân đội. Khối tướng lãnh cồng kềnh bị cắt giảm, hai trăm sĩ quan đeo sao về vườn; nhiều vũ khí được canh tân, nhiều vũ khí mới được sản xuất, kể cả loại bom “thông minh” bắt chước bom của Mỹ dùng ở Trung Đông. Đời sống binh lính được cải thiện.

Năm 2011, chế độ Basar al-Assad bị tấn công từ hai phía, muslim ISIS và nhóm phản loạn chủ trương dân chủ. Putin đã giúp Assad ngồi yên trị vì Syrie, một liên minh hiếm hoi bên ngoài Liên Xô, bằng ngoại giao và bằng quân sự. Hành động quân sự giới hạn trong việc oanh tạc từ trên không đã ép hai kẻ thù phải khuất phục. Phi công Nga lần đầu tiên từ chiến tranh Afghanistan mới có những phi vụ lâu nhiều giờ.

Nhưng cuộc chiến mở đầu giấc mộng của Putin là sáp nhận bán đảo Crimea và xâm nhập miền Đông Ukraine. Tháng 02, 2014, tổng thống Ukraine là Viktor Yanukovych trốn thoát qua Nga để tránh hình phạt đã phá hủy kế hoạch gia nhập Liên Hiệp Âu Châu. Phe dân chủ thân Âu Châu đã được bầu lên cầm quyền thay thế. Trong lúc ấy Putin đã và đang cố sức giữ Ukraine trong quỹ đạo Nga. Ông lo ngại nếu Ukraine gia nhập Nato, thì hạm đội Hắc Hải của Nga, đóng tại Sevastopol, sẽ nằm trong sự kiểm soát của liên minh quân sự do HK cầm đầu. Do đó ông đã ra lệnh các lực lượng đặc biệt chiếm Crimea.

Chiến dịch chỉ mất dăm bảy… giờ là đạt thành quả, hầu như không tốn một viên đạn. Hai người lính Ukraine và một người Cossack chí nguyện bị thương. Không có người Nga nào trúng đạn.

Năm 1954, thủ tướng Nikita Khrushchev trao cho Ukraine quyền sở hữu Crimea nhân ngày kỷ niệm 300 năm giao hiệp giữa Nga và Ukraine. Đó chỉ là món quà tượng trưng vì chỉ có một thực thể chính trị là đảng CS Nga. Sau khi Liên Xô giải thể, Crimea vẫn là địa điểm du lịch nghỉ mát ưa thích của người Nga; nhiều dân địa phương tự nhận là người Nga.

Vì những lý do trên, việc Moscou tái nhập Crimea đã đem lại “nguồn vui ái quốc” để kết hợp hai phe ủng hộ và chống Putin. Đám nhà binh thì lên chân ca hát.

Putin từ đó dần dần tin tưởng vào huyền thoại “có vị trí trong lịch sử với sứ mệnh làm cho Nga vĩ đại như xưa”. [MAGA? Make America great again?].

Một tháng sau là chiến dịch xâm nhập miền Đông của Ukraine; kế hoạch nầy nguyên thủy không do Putin đề ra. Một người “quốc gia” Nga tên Igor Girkin châm ngòi lửa khi ông dẫn một toán dân hổn tạp gồm 52 chí nguyện quân và đánh thuê từ Crimea luồng lách vào vùng Donbas qua mặt lính biên phòng. Khi họ chiếm được vài quận hạt thì Putin gởi tiếp liệu và ủng hộ tinh thần. Tuy nhiên Putin không nhắm đến đất đai mà để làm áp lực chính trị, hăm dọa chính khách thân Âu Mỹ “hãy chấp nhận Ukraine nằm trong tinh hệ Nga”. Giới thân cận trong Điện Cẩm Linh đã nói riêng với tác giả Galeotti (khi ông đang làm nghiên cứu ở Nga) rằng trong vòng sáu tháng, quan quân ở Kyiv sẽ thức tĩnh mà bỏ ý nghĩ hướng về Tây Phương. Nhưng, vẫn theo tác giả, Putin coi thường tinh thần quốc gia Ukraine đang lớn mạnh trong dân chúng kể cả những người nói tiếng Nga trong suốt 25 năm từ ngày tuyên bố độc lập. Putin và nhân viên tình báo không thấy được rằng quân lực Ukraine, từ khi Nga quấy phá miền đông năm 2014, có thêm ngân sách tiêu dùng, tuyển mộ thêm và huấn luyện đúng mức; nay đủ sức hành quân ở Donbas.

Trong tình thế nầy, Putin phải lựa chọn rút lui hay leo thang chiến tranh. Ông chọn giải pháp thứ hai, dựa trên khẩu hiệu của ông và quần thần rằng: “dân quân thân Nga không được phép thất bại”. Trong mấy tháng về sau, Putin đã đưa 10 ngàn lính đến chiến trường Donbas. Ukraine phản công. Hai bên lâm vào thế bí vất vả, dùng chiến thuật hầm hố lấy từng tất đất, bắn sẻ và pháo kích. Từ 2014 đến 2021, có 14 ngàn thương vong gồm 500 người Nga.

Từ đó Putin quyết định gỡ thế bí bằng cuộc xâm chiếm trên nhiều gọng kềm, dựa vào ba lý do. Thứ nhất, ông nghĩ rằng chiến thắng chớp nhoáng ở Crimea, không phải là phép lạ mà là kết quả của việc cải cách quân đội, việc bình thường, tất yếu. Thứ hai, chiếm bán đảo nầy là bằng cớ sức mạnh của chủ trương tái lập Nga thành một đế quốc hùng mạnh. Thứ ba, Nga có thể qua mặt Nato; tổ chức nầy trở nên luộm thuộm không dám làm gì khi Nga sáp nhập Crimea năm 2004, loẹt quẹt cấm vận lấy lệ; nay họ cũng sẽ không làm gì hơn nếu Nga đưa quân vào Ukraine.

Putin không thể phân biệt một cuộc tấn công phối hợp thiết giáp, bộ binh và không lực khác với một đòn đơn thuần đánh vào một bán đảo có đa số dân chúng mong chờ sáp nhập vào Nga. Ông không ngờ phản ứng của Nato; Nato đoàn kết hơn và viện trợ nhiều hơn.

Nhưng một trong những giới hạn chính của Putin là ông biết rất ít về quân sự. Ông không bao giờ ở trong quân đội, trốn lính bằng cách gia nhập KGB. Trong cơ quan mật vụ nầy, ông làm trong chi vụ chính trị, không giao tiếp với giới nhà binh. Trong điện Cẩm Linh ông đã dựng lên một cơ cấu quyền lực cai trị của một người như Nga hoàng xưa, hành động theo lời cố vấn của các đồng nghiệp mật vụ say sưa cuồng nhiệt với hào quang của một nước Nga hùng mạnh và căm thù Tây Phương. Putin quyết định theo bản năng hay theo sự thúc dục của các phụ tá thân cận chuyên về ý thức hệ, chứ không phải kinh nghiệm và kiến thức chiến tranh.

Galeotti tin rằng các tướng lãnh có kinh nghiệm đã không đồng ý đánh vào Ukraine trước khi chuẩn bị đầy đủ như huấn luyện tân binh, toàn thiện thiết giáp hiện có, và củng cố đường tiếp vận. Nhưng Putin ở trong tháp ngà từ khi có đại dịch corona Tàu, tin tưởng lý tất thắng của Pierre Đại Đế Thế Kỷ 21, đoan chắc dân chúng Ukraine ùa ra đường mừng giải phóng quân Nga. Trong các xe tăng Ukraine bắt giữ có sẵn những y phục đại lễ diễn hành chiến thắng.

Các sĩ quan cao cấp mà tác giả đã giao tiếp trước khi súng nổ đều có thái độ sùng kính Putin, xem ông như nhà lãnh đạo vĩ đại sẽ cứu Nga ra khỏi sự lãng quên của thế giới.

Đầu năm 2022, Putin đã có một chiến thắng ngoài lãnh vực quân sự. Người ta đã kiên nể Nga và Nga đã tái lập uy tín trong vùng Hắc Hải.

Quân lính tập trung ở biên giới đã xua đuổi các nhà đầu tư kinh tế khỏi Ukraine. Ông cho tiếp tục phong tỏa các hải cảng Mariupol và Berdyansk làm đình trệ ngoại thương của Ukraine, quan trọng như xuất cảng lúa mì. Các nhà ngoại giao trên thế giới đổ dồn về Moscou tìm mọi cách thương thuyết với chính quyền Nga để giảm cường độ xung đột. Tây phương sẵn sàng nhượng bộ để Nga yên lòng về an ninh như minh xác chính sách của Nato. Moscou trở lại vị trí cũ, trung tâm thương thảo ngoại giao thế giới.

Nhưng Putin không biết khai thác và phá vỡ lợi thế ấy, vất bỏ chiến công không đổ máu ấy bằng một hành động quá với là tấn công Ukraine trên một quy mô rộng lớn ngày 24 Feb 2022.

Tác giả hoàn tất tác phẩm đầu tháng sáu 2022, ba tháng sau khi Nga nổ súng. Ông cho rằng Putin không thể giữ Donbas chứ đừng nói việc gì lớn hơn. Nhưng ông khuyến cáo không nên gạt bỏ Nga ra khỏi mọi nhận định, hay thiết lập chính sách. Theo ông, cuộc chiến nầy cho thấy Russia của Putin không phải là một đại cường quốc, tuy tuyên truyền tối đa. Mặt khác đừng quên rằng Putin tiếp tục nắm quyền. Không có một điều khoản nào trong hiến pháp cho phép hất chân Putin.

Putin chỉ ra đi vì đảo chính quân sự. Vẫn khó tiên liệu.

Tuy nhiên nếu có đảo chánh, nào ai biết kế nhiệm Putin sẽ lành hơn hay dữ hơn. Hiện nay vẫn có chủ trương cho rằng Putin làm chưa đủ “đô” để tái lập vinh quang của đế quốc Nga.

Galeotti chấm dứt tác phẩm với lời bình luận rất mô phạm: Giá như bằng lòng xây dựng một quốc gia hùng mạnh bên trong biên giới, thay vì theo đuổi mộng ảo đế quốc, Putin đã sẽ được nhớ đời như một kẻ dựng nước thành công. Nhưng Putin không làm thế để rồi nhiều năm nữa hay nhiều thập kỷ nữa, Nga sẽ phải tốn sức, tốn công, tốn của chữa trị vết thương chiến tranh do cái vung tay quá mức của Putin mà ra.-

==================================================

Sông Hương Huế

=========================

Nam ai, Nam bình, Gia Long, Phú Xuân ...

 

Nam ai, Nam bình, Nietzsche, Gia Long, Phú Xuân, v.v…

Tôn Thất Tuệ

Còn nhớ chừng 1953, 1954, Huế rộ phong trào đi biển Thuận An mùa hè. Xe đạp từng đoàn qua Đập Đá xuống Chợ Mai, Chợ Nọ v.v… đi đò qua phá rồi mới tới bãi biển, cắm trại dựng lều. Tuy chưa thành thời thượng, các nàng (bây giờ trên dưới 80) bắt đầu khoe cặp giò với áo tắm bain de soleil. Một lần tôi qua đò đã tối, trăng đã lên. Bến khá vắng, mà người đi phần nhiều là dân trong vùng. Một vị trung niên áo bà ba thay cô lái mà đưa người sang bến. Ông hò từ đầu chí cuối. Tôi nhớ được câu ni:

Thiên sanh nhơn hà nhơn vô lộc

Địa sanh thảo hà thảo vô căn

Một mình em đứng giữa bọng thuyền dưới nước trên trăng

Biết ai vô đây mà trao duyên gởi nợ cho bằng thá gian?!

Tôi chưa đọc chưa nghe lần thứ hai. Nhưng tôi thích lắm. Nay tìm gặp trong bài diễn thuyết ở Saigon 1933 của Thái Nam Vân. Trước khi đọc bài nầy, tôi thương yêu câu hò đúng như tinh thần của Pierre Loti: Aime ce que jamais tu ne verras deux fois, hãy yêu thương những gì bạn không thể thấy hai lần.

Thái Vân Nam cho rằng những câu ca dao bắt đầu với những dòng chữ Hán chỉ có ở Huế.

Hai câu chữ Hán không hẳn được mượn chỉ để gieo vần; mà làm nền cho một nhân sinh quan không cao mà siêu, thấm thấu, như đạn xuyên táo, như mưa nguồn cây lớn cây nhỏ đều hút nước no đủ. Nhân sinh quan nầy là: em đứng giữa trăng và nước giữa trời và đất. Em cùng trời và đất trong thế chân vạc, vững như kiềng.

Âm vọng (écho) và tâm ý vọng (vocation) đều rộng lớn vì em còn nghĩ đến mọi người là thá gian (thế gian). Nhưng trong thá gian ấy, em chỉ sẽ trao duyên gởi nợ cho một người, chưa biết là ai mà không mâu thuẩn với ai cả, không đấu tranh giai cấp, không kèn cựa ý thức hệ. Nhưng em ngầm hiểu, người ấy miễn là người, không phải là ác quỷ mặt người, không phải là thiên thần quái dị.

Đồng thời em ở trong bọng thuyền, trong một khung cảnh thực tế như một ngôi nhà, như một xóm làng. 

Phần phụ câu ca dao nầy giúp tôi khá nhiều, làm tôi không bận bịu cần được người khác nhớ ơn. Nào có ơn gì đòi người ta nhớ. Những điều thế gian cho là việc lớn cho là giúp đỡ, như nhớ ơn lãnh tụ anh minh, đều là vô sở trụ. Nếu tôi biếu người khác 10 đồng, ấy là lộc của người ấy, là ân sủng thiên hựu, hay chính là thiện nghiệp quả của người ấy, còn tôi chỉ là người đưa thơ. Hà nhơn vô lộc là nghĩa nó như vậy. Hà thảo vô căn? Gốc rễ của tôi từ vĩnh cửu, như cây bầu nhà tôi có rễ tận Thanh Hóa.

Tôi nói quá nhiều vì mừng tri ngộ bài diễn thuyết của Thái Nam Vân, 1933, sáu năm trước khi tôi chào đời.

Tài liệu song ngữ nầy là kết quả thuyết trình Huế & ses Chansons tại trụ sở Hiệp Hội Giáo Chức Nam Kỳ (Société d’Enseignement Mutuel de Cochinchine) và được diễn giả dịch qua Việt Văn (Huế và Ca Dao Huế) để in thành sách mỏng (brochure) với 20 trang.

Thật khó lòng mà đoán mục đích tối hậu của bài diễn thuyết. Với những vị nhạy bén chính trị (au sens politique), Thái Nam Vân đưa ra một lời kêu gọi cho chủ trương quốc gia (nationaliste), khéo léo và bất ngờ tiếp theo sự mô tả lịch sử xứ Huế theo dòng lịch sử chung của Đàng Trong, tiếp theo sự trình bày chuyên nghiệp về âm nhạc xứ Huế. Nam ai là gì? Nam bình là gì? Đâu là mái đẩy, tứ đại cảnh, lưu thủy, hành vân….

Thái Nam Vân chú ý đặc biệt nam ai, như tiếng kêu bi ai, sầu thảm, phẩn nộ của một giống nòi đã chết (đừng hiểu là dân tộc Chàm) nhưng giống nòi nầy không muốn chết nữa. Vế thứ hai “không chết nữa” nằm trong nam bình (nam ng). Thái Nam Vân không cho nam bình tính chất hùng tráng như âm nhạc tây phương, ông cho nam bình là thái độ quân tử, hùng tráng ở nội lực hơn là diễn võ dương oai. Nam bình là một nhận chân sự thể đau buồn để rồi không buồn nữa mà hành động để không chết nữa. Thái Nam Vân cho rằng thái độ tích cực ấy tương ứng với “tinh thần Nietzsche” mà thanh niên sẽ chấp nhận để xây dụng một nước Việt mới.

Bài diễn thuyết chấm dứt với đoạn nầy:  Ce peuple se meurt, c’est un fait, et vous l’avez constaté dans le caractère de sa musique et de ses chansons. Ce peuple ne veut pas mourir, c’est un autre et vous pouvez l’observer autour de vous. Mais pour revivre d'une vie nouvellle, il a besoin de faire sien cet esprit nietzschéen … Cet esprit, j’espère bien que la jeunesse annamite présente l’aura, pas trop, mais suffisamment, pour bâtir l’Annam Nouveau.

[Dân tộc nầy đang chết đây, sự đó quý vị đã thấy trong điệu nhạc, tiếng ca dao. Dân tộc nầy chưa muốn tiêu diệt, sự đó quý vị cứ trông ngay vào chung quanh mình thì biết. Nhưng mà muốn sống lại cái đời mới, thì tôi tưởng phải có cái tư cách nietzschéen. Cái tư cách nầy, tôi rất mong là thanh niên ngày nay đều có, không nhiều lắm mà vừa vừa thôi, để đào tạo lên cái Tân Việt Nam vậy.]

Đoạn nầy cho phép nói Thái Nam Vân nêu lên một lời kêu gọi chủ nghĩa quốc gia. Thật vậy, buổi diễn thuyết xẩy ra trong thời gian không riêng VN mà cả ĐNÁ đang đặt vấn đề quốc gia, dân tộc và chủ quyền.

Người Huế tên Thái Nam Vân nói chuyện ở Nam Kỳ, ông không bị chia lìa theo tổ chức hành chánh thuộc địa trung nam bắc, vì đặt vấn đề dân tộc. Tuy đề tài là âm nhạc Huế, diễn giả nói rằng những thâm thúy tinh anh, những ước nguyện có chút khác biệt rất nhỏ về hình thức, là những đặc tính chung của dân tộc, của Trung Nam Bắc.

*** Hai mươi trang sách không nhiều lắm. Thái Nam Vân nhấn mạnh tính chất hữu tình êm dịu mà thiên nhiên đã cho đất Phú Xuân mà ông dịch là “Riche Printemps”. Ông đã trích dẫn rất nhiều sách sử, cho biết Huế xưa đã có một lịch sử đặc biệt, là một đế đô như chúa Nguyễn Phúc Khoát đã định danh cho nơi Đàng Trong làm thủ đô. Quân đội hùng mạnh, có thủy quân, bộ binh, tượng binh, có cung phi mỹ nữ, có văn quan, có võ quan.

Lịch sử xứ này đánh dấu bởi việc Nguyễn Hoàng cho lập tháp Linh Mụ, và kinh đô hình tượng từ khi Sãi Vương thiên đô từ Ái Tử Quảng Trị vào đây. Nhưng những kiến trúc đền đài ấy đều bị phá hủy khi Tây Sơn chiếm.

Đọc đến đấy, chúng ta có thể suy nghĩ thêm. Những cung điện đền đài ấy tốn kém công quỹ và tiền bạc của dân chúng. Trong Nam dẫu nhiều tài nguyên hơn vẫn chưa phát triển. Chúa Nguyễn Phúc Khoát xuất thân là một người khiêm nhường đã không chịu theo đề nghị xưng hoàng đế mà chỉ giữ tước vương như một chư hầu của nhà Lê.

Nhưng chúa đã để cho người bà con là Trương Phúc Loan lộng hành, đưa chúa vào đường ăn chơi bỏ bê chính sự. Trương Phúc Loan không cho con chúa là Nguyễn Phúc Luân, nối ngôi; Nguyễn Phúc Luân chính cha của Nguyễn Ánh. Nhờ thế yếu ấy mà anh em Tây Sơn đã chiếm toàn cõi. Chúa Nguyễn không những mất kinh đô Phú Xuân mà còn mất cả Gia Định, hậu cứ kinh tế xã hội quan trọng nhất.

Ở một điểm khác, Thái Nam Vân giúp chúng ta thấy nhiều sự kiện giải thích vì sao Gia Long có thêm lý do chọn Phú Xuân làm kinh đô. Tổng quát,  Phú Xuân là nơi Nguyễn Hoàng đã muốn làm đất cắm dùi để “vạn đại dung thân” phía nam Đèo Ngang (Hoành Sơn). Nhiều lần di đô, xa như từ Ái Tử, gần như Khuông Phò (Sịa) hay cả Kim Long.

Nguyễn Ánh lên ngôi 1802. Đến năm 1818, một thuyền trưởng người Anh tên Rey được yết kiến. Trong hồi ký, Rey kể lại lúc ấy Huế vẫn còn là một vùng điêu tàn. (La ville capitale n’est qu’un amas de ruines). Thật vậy, chiến tranh, hận thù đã phá hết; Nguyễn Huệ không cần phải tái thiết vì Nguyễn Huệ đã có ý định lập kinh đô ở Nghệ An.

Gia Long đã vận dụng óc sáng tạo để xây kinh thành ăn nhịp với nét hài hòa của thiên nhiên; phát triển các vùng phụ cận. Khuôn mặt kinh đô do Gia Long tạo ra. Trong cuốn Souvernir de Huế, Michel Đức Chaigneau tả đủ kinh thành và sinh hoạt của triều đình cho phép nói rằng Huế đô vẫn như xưa. Huế mà de Courcy thấy khi đến năm 1885 không khác Huế Gia Long để lại.

Nhưng tên Gia Long đã xóa khỏi tên đường Huế, Ngả Giữa Gia Long đã thành Phan Bội Châu năm 1954 khi bắt đầu chế độ Ngô Đình Diệm.

Sau khi nhắc đến sầu cố quốc, quyền cai trị vào tay người Âu, Thái Nam Vân không ngần ngại khen óc thẩm Mỹ của người Pháp. Chính quyền mới tôn trọng những kiến trúc cũ, và sự đô thị hóa Hữu Ngạn cũng hòa đồng với thiên nhiên. Nhờ đó Huế không mất nét hữu tình, như lâng lâng sống trong hoài niệm, thở những hơi thở của nền văn minh xưa, vang bóng đế quốc Đại Nam.

Người Huế đã hình tượng những nét Huế qua hòn non bộ, có sông có núi, có cây, có thú rừng, có những tịch cốc ở sườn đồi, có tiều phu, có ngư ông.

Những thứ ấy, những tiếng nhạc, những tâm tình …các thân hữu sẽ rõ hơn khi đọc đấy đủ brochure ngắn nầy. Nhưng xin lưu ý Thái Nam Vân nói về những ngày xa xưa chưa có những đổi thay văn hóa xã hội đầy xáo trộn.

Nếu, e không phải nếu mà có thật, những nhẹ êm, hữu tình, thi vị nơi ngòi bút của Thái Nam Vân không còn nữa, thì Huế xưa là một niềm thương yêu thâm sâu, câm nín tưởng như lãng quên, trong công thức của Pierre Loti: Huế yêu thương những gì không thể thấy hai lần (Aime ce que jamais tu ne verras deux fois). Làm chi có lần thứ hai mà chộ.

Huế & ses chansons - Huế và ca dao Huế

======================================================================================