CẢNH CŨ ĐEO THEO NHỮNG ĐOẠN ĐỜI

Tôn Thất Tuệ

• Facebook Nguyên Văn Phúc, Dec 10, 2025 đăng tải tấm hình xưa nầy với ghi chú: 

Bức không ảnh toàn bộ kiến trúc Bệnh viện Trung ương Huế, phủ Thừa Thiên - Huế, nhà lao Thừa Phủ, trường Đại học Y khoa Huế, trường Cán sự Y tế, trường Đồng Khánh, trường tiểu học Phú Vĩnh và một góc trường Quốc Học- Huế vào năm 1967.
Nguồn ảnh: panoramio - photo by Ngày Xửa Ngày Xưa.

•Tôn Ngô Không (con khỉ già) nhà cháu xin giúp vui như con khỉ làm trò.

Cứ nhìn bức ảnh và đọc ghi chú, những ai không quen với Huế sẽ cho rằng khu vực trọng điểm (danh từ nhiếp ảnh) rõ nhất lớn nhất là Bệnh Viện Trung Ương Huế. Kỳ thật BV rất mờ xa, gần góc phải phía trên. Nơi góc nầy, dấu hiệu lờ mờ của khoảng trống bên trên cho phép chúng ta hình dung con đường chéo bên dưới chạy từ Chaffenjon lúc ấy có tên Lê Thánh Tông (bây giờ là đường Hà Nội) đụng Lê Lợi; nơi giao tiếp nầy về sau là múi Cầu Mới.

Tôi không hẳn đã quen thuộc mọi kiến trúc nhưng cũng không phải là kẻ hoàn toàn xa lạ. Fifty fifty 50/50 nhưng đã là nhà báo chuyên nghiệp (sic) thì nói điều mình biết và những những gì chưa biết. Tôi đã xa Huế 1962 năm năm trước thời điểm ghi chú 1967.

Ô đường bên trái chỉ có góc đuôi trong hình đủ cho thấy một sân đá banh (bóng tròn) của trường Quốc Học. Thầy hiệu trưởng Nguyễn Văn Hai đã biến khu đất hoang phế hay hư hại trong suốt thời gian quân đôi Pháp đóng đồn thành một sân vận động thu nhỏ gồm thể thao và thể dục. Lúc ấy, cả hai miền Nam Bắc đều thi đua xây dựng hào khí và lạc quan mới. Tuy vậy chúng tôi thối mồm hát rêu rao: "khỏe vì nước bánh ướt tôm khô" thay "khỏe vì nước kiến thiết quốc gia". Thầy cũng cho xây lại bức tường dọc theo Ngô Quyền giống như các phần tường còn lại vì lý do mỹ thuật; khúc nầy bị nước sông Hương xô sập năm 1953.

Ô kế tiếp là trường Đồng Khánh, chàng cách nàng bởi đường Nguyễn Trường Tộ. Người em sầu mộng đã trở thành một đề tài văn chương, xài nhiều quá, đến chừng hóa thạch thành đá, một ước lệ hết hấp dẫn.

Thứ đến là Tòa Tỉnh Trưởng chiếm một nửa ô để phần sau thành lao Thừa Phủ. Chỗ nầy 1987 không còn gọi là Phủ Thừa hay Phủ Thừa Thiên.  Chỉ có đám dân hành chánh mới chi ly nói thêm đó là tòa tỉnh trưởng Thừa Thiên và cũng là Tòa Thị Chánh Huế. Theo lý thuyết có hai đơn vị hành chánh tỉnh Thừa Thiên và thị xã Huế. Tổ chức mù mờ, tỉnh trưởng luôn kiêm nhiệm thị trưởng, ông có phó thị và phó tỉnh phụ tá. Thời Pháp cũng có tỉnh và thị, có văn phòng gần phủ thủ hiến xưa (đã nói trong lần trước, nay xin xem hình).

Bệnh Viện Huế thì tôi sợ nhất cái nhà xác ở góc đường Ngô Quyền, tôi đã không đi học theo con đường nầy mà xuống Hàng Đoát đi lên từ khi thấy một người treo cổ ở nhà thương lao gần trường Cán Sự Y Tế tương lai..

Lúc tôi rời Huế, phía sau trường ĐK là một khu ruộng, nơi quá sâu thành hồ rau muống. Từ Bến Ngự, phía trái của Ngô Quyền qua khỏi ĐK mới có nhà xây cho đến giáp đường Hàng Muối, cũng là cơ sở của BV; thật sự nhà thương lao của Giáo phận TCG Huế. Nơi mé ruộng sâu là nơi tôi thấy xác người treo tòn ten trên lầu. Khu ruộng sâu bao quanh bởi Ngô Quyền, Nguyễn Trường Tộ và Nguyễn Huệ đã được lấp đầy theo kế hoạch của Cha Luận. Trước khi đi Saigon tôi có tham gia trại hè xúc cát Phú Bài đổ lên xe GMC quân đội chở về đây lấp tiếp. Chúng tôi ăn trưa tầng trên nhà khách phi trường Phú Bài. Ý chính lúc đầu của VĐH là làm trường cán sự y tế, đào tạo nhân viên y tế trung cấp cần thiết theo nhu cầu các nước đang phát triển. Viện vẫn duy trì trường nữ hộ sinh.

Tôi rời Huế nên chưa thấy các kiến trúc làm trường cán sự y tế hay đại học y khoa, cũng như không biết trường Phú Vĩnh. Cập nhật sau khi viết, trường Phú Vĩnh nằm ngay sau QH trong miếng ruộng tam giác sẽ đề cập bên dưới. Tòa nhà lầu hình chữ Y sau nhà thương lao là đại học y khoa.

Khúc đường ngắn khá rộng màu vàng theo hướng Nam Bắc là đường Nguyễn Trường Tộ, xưa nhiều cây long não cho đến cầu Phủ Cam. Ngô Quyền phía sau QH ĐK cặp hông bắc của khu y học, hông nam là đường Nguyễn Huệ; những ngôi nhà màu sáng ở góc phải dưới là trường bá công xưa, rồi đến tiểu khu quân sự Thừa Thiên. (tiểu khu sau đó chuyển về Tòa Khâm cũ). Cánh đồng sau trường cán sự chạy mãi đến Hàng Muối ngó qua trường bà mụ.

Tôi cũng chưa thấy những ngôi nhà trước trường cán sự dọc theo Nguyễn Trường Tộ. Những ngôi nhà nầy mọc lên trên cánh đồng tam giác ngay sau QH. Xưa kia chỗ nầy chỉ có hai ngôi nhà. Ngôi nhà lầu mở cửa ra Phan Bội Châu, từ 1945 tôi đã thấy người Tây ở và nuôi nhiều chó bẹt rê. 

Ngôi nhà thứ hai rất nhỏ mở cửa ra Nguyễn Huệ và ngó qua hông Tòa Tổng Giám Mục Huế; thiết kế quan cách hai bên tả hữu ở giữa là chính phòng. Đó là tòa án. Vì vậy khóm nầy gọi là khu tòa án gồm số nhà quanh quanh, kể cả trên kiệt 1 Phan Bội Châu nay là Nguyễn Thiện Kế, đến chợ Bến Ngự. Tòa án đã chuyển qua Tam Tòa khi chính phủ Pháp trả lại 1954 sau khi đã dùng làm sở tài chánh và sở công an. Tại chỗ nầy, lần đầu tiên tôi thấy tòa xử án và thấy ông luật sư. Tôi thấy luật sư Vũ Đăng Dung cao to, nói giọng bắc đeo kính cận màu đen, rồi sau đó biết ông có văn phòng nhìn qua Ciné Morin, sau nữa biết thêm ông Lê Trọng Quát tập sự với ông Dung. Nhưng vui nhất là tiểu đội cảnh sát bắt súng chào khi chánh án đăng đàn xứ án. Tôi còn nhớ mãi tiểu đội trưởng là anh Lâm, em vợ ông Tôn Thất Tùng, là cậu của BS Kỳ mới qua đời.

Tôi ở ngay chỗ nhìn qua nhà lầu lúc bé tránh xa vì sợ chó bẹt rê nhảy ra vồ. Thừa giấy thì viết lung tung đếm chữ lấy tiền. Đây nói về không khí sôi động thời 1945. Trước tòa án còn có nhà (thằng) Marboeuf sếp chúa Phòng Nhì (Deuxième Bureau), me xừ nầy cũng nuôi chó bẹt rê. Tây mà. Ghét tây thì ghét luôn chó. Mấy vị người lớn cứ kháo với nhau đã làm được việc vĩ đại thế nầy. Lấy trái khế dành là khế lớn nướng thật nóng, đến nhà tây quẳng trái khế nóng vào thì chó tham ăn cắn phải sẽ rụng hết răng và miệng làm độc sẽ chết toi. Lũ trẻ chúng tôi chỉ há mồm khoái chí.

Nay khỉ già lớn tuổi hơn mấy anh hùng vừa nêu, nghĩ lại cũng há mồm như khi mặc quần thủng đít. Đúng chứ, trong các trái cây dễ có thì khế là thứ duy nhất nhiều nước, nước đủ sức giữ nhiệt. Cứ xem là có thể giữ khế nóng mãi như khi còn trong bếp than. Nhưng mom mem tới gần hàng rào thì chúng bắn cho bỏ mẹ hay cho người ra bắt. Dân chúng còn tránh đi ngang nhà công an tây. Mà chó bẹt rê, tây nó cho ăn thịt bò không như người mình rẻo vụn bạng nhạng bò không có mà nấu canh húp nước. Chó biết đánh mùi và đâu có đói như dân mình mà phái tô hô tốp hốp cắn quả khế lùi tro. Âu cũng vì cái tinh thần rân tộc nó khiến cho mình thành anh hùng. 

• Khỉ già múa rối đã xong hết tuồng. Xin bái bai. Ọ è Rô Be (Robert) đánh đu, Tạc Dăng (Tarzan) nhảy dù, Dô Ro (Zoro) bắn súng, làm tao hết hồn thằn lằn cụt đuôi.